The Project Gutenberg EBook of La lasta Usonano by J. A. Mitchell This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at http://www.gutenberg.org/license Title: La lasta Usonano Author: J. A. Mitchell Release Date: May 8, 2008 [Ebook #25386] Language: Esperanto Character set encoding: UTF-8 ***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA LASTA USONANO*** La lasta Usonano Fragmento el La Taglibro de Kan-Li, Princo de Dimf-Ju-Chur kaj Admiralo en la Persa Maristaro. by J. A. Mitchell Edition 1, (May 8, 2008) La libroj de la _Esperanta Biblioteko Internacia_ estas riceveblaj en: _Berlin_ de Esperanto Verlag Moller & Borel, Lindenstrasse 18/19. _Paris_ de Hachette & Co., 79 Boulevard St. Germain. _London_ de British Esperanto Association, Museum Station Buildings, 133--6 High Holborn. _Washington_ D. C. de American Esperantist Company. _Kjobenhavn_ de Andr.-Fred. Host & Son, Bredgade 35. _Barcelona_ de Juan Rosals, Puerta Ferrisa 30. _Budapest_ de Lajos Kokai, Karoly-Utca 1. _Warszawa_ de M. Arct, 53 Nowy Swiat. _Moskva_ de Moskva Librejo Esperanto, Tverskaja 28. _Genova_ de Dro A. Stromboli, Via Assarotti 54/15. _s'Gravenhage_ de Ghenerala Librejo "Espero", Prinsestraat 48. _Geneve_ de Universala Esperantia Librejo, 10 rue de la Bourse. -------------- Chiu numero de la _Esperanta Biblioteko Internacia_ kostas _unu spescenton_ (0,100 Sm) = 25 centimoj, 20 pfenigoj, 2 1/2 pencoj, 5 cendoj, 24 heleroj, 10 kopekoj, 10 oeroj. _Serio de 12 numeroj (afrankite) 1,250 Sm._ ESPERANTA BIBLIOTEKO INTERNACIA ----------------------------------------------------------- Tradukis Lehman Wendell. No. 20. Prezo 0,100 Sm. _La lasta Usonano_ Fragmento el La Taglibro de Kan-Li Princo de Dimf-Ju-Chur kaj Admiralo en la Persa Maristaro. ------- Prezentita de J. A. Mitchell. [Ilustrajho: ankro] BERLIN. Esperanto Verlag Moller & Borel kaj korespondantoj en Paris, London, Washington, Kjobenhavn, Warszawa, Barcelona, Budapest, Moskva, Genova, s'Gravenhage, Geneve. Al tiuj meditemaj Persoj, kiuj povas legi averton en la subita levigho kaj neatendita formorto de malsagha popolo, tiu chi libro estas dedichita. KLARIGA ANTAUPAROLO. ------- Chiuj propraj nomoj en la originala rakonto estas vortludoj. Ekzemple en la angla rakonto sin trovas la nomo "Noful", kiu estas kunmetita el la du vortoj "no" kaj "fool", kaj signifas en Esperanto "ne-malsaghulo", alivorte "saghulo". Alia vorto estas "Grip-til-lah", kunmetita el la vortoj "grip the tiller", kaj signifas "tenu la direktilon". Kompreneble oni ne povas traduki tiujn nomojn en Esperanton kaj samtempe konservi ilian Persan aspekton, kaj tial, lau plena konsento de la autoro, mi elektis verajn Persajn nomojn anstatau la vortludoj. La nomoj en la traduko povus do plachi al chiuj legantoj, ech al Persoj. _Lehman Wendell_ Tacoma, Usono. Kelkaj vortoj de Kasim. Nomita "La Akso de Sagho". Kuratoro de Imperia Muzeo en Shiraz. Autoro de "La Chiela Venko de Kalifornio", kaj de "Norda Ameriko sub la Irlandaj Registoj". La mirindaj eltrovoj de Kan-li de Dimf-Ju-Chur klarigis multon pri la hejma vivo de la Usonanoj. Li malmulte suspektis, kiam li venis al tiu dormanta kontinento, kian grandan servon li faros al la historio, au kian entuziasmon liaj eltrovoj vekos inter la Persaj arhheologiistoj. Chiu esploranto de la antikveco konas tiujn chi faktojn. Sed por la profito de tiuj, kiuj ankorau nenion konas pri tiu eksterordinara popolo, unue mi konsilas: vizitu la Muzeon de Teheran, por ke vi interesighu pri la temo; kaj due, legu librojn, kiel tiun de Abdul, "Kion ni eltrovis en la Okcidento", kaj "Historio pri la Usonanoj", de Ala-el-Kalaf. La lasta estas plena kaj fidinda historio pri tiu popolo de post la Respubliko sub Georgo Vashington ghis la jaro 1990, kiam ili malaperis kiel nacio. Tamen mi devas konfesi, ke Ala-el-Kalaf lasas la leganton tre konfuzata pri la periodo inter la buchado de la Protestantoj en 1927 kaj la ekregado de la Irlandanoj en 1940. Li opinias, same kiel multaj aliaj historiistoj, ke la Usonanoj estis miksnaskita raso, kiu havis malmulte da patriotismo kaj estis nur imitantoj; nur pligrandigita kopio de aliaj nacioj ekzistantaj en tiu tempo. Li konsideras ilin malklera, nerva, malshparema popolo kaj donas al ili nur iom da indaj ecoj. Tio chi, kompreneble, estas ghusta; tamen, ili chiam prezentos interesplenan studadon pro ilia rapida kreskado, ilia granda nombro, ilia mirinda mehhanika sagaceco kaj ilia subita kaj preskau neklarigebla malapero. Pri la richeco, lukso kaj laugrada degenero de la enlanda loghantaro; pri la teruraj klimataj shanghoj, kiuj tratranchis la landon kiel ilo de falchisto; pri la rapida reigho de vasta kontinento, plenplena de milionoj da plezur-amantaj homoj, en silentan dezerton, kie la suno kaj la luno lauvice rigardas centojn da ruinighintaj urboj,--chion chi priskribas Ala-el-Kalaf kun efiko kaj precizeco. SUR LA SHIPO TESTUDO EN LA JARO 2951. La 10an de Majo. Tero antaue! Ab-i-Garm unue ekvidis ghin, kaj kiam li kriegis la novajhon, mia koro rapide batis de ghojo. La malsataj maristoj jam forgesis siajn malplenajn stomakojn kaj dancadis chirkaue sur la ferdeko. Mi certe ne malpermesis al ili! Unu monaton da malpleneco sur maltrankvila maro estas kauzo por ia malsagheco. Abdul sola estas sen entuziasmo. La koro de la maljunulo shajnas senviva. Ni klare vidas la teron, nedifinitan strion lau la okcidenta horizonto. El la nordokcidento blovas bona vento, sed kun kruela malhelpo ni naghas antauen, char Testudo estas peza shipo, kies largha antauparto kaj grandega malsuprajho igas ghin ne tauga por rapideco. La tero, kiam la shipo alproksimighas, shajnas kovrita de arboj, kaj la blankaj ondoj lau la flava marbordo estas bonvena vidajho. La 11an de Majo. Tiun chi posttagmezon ni trovis bonegan havenon kaj nun en ghi ankrighas. Ab-i-Garm opinias, ke ni estas atingintaj unu el la okcidentaj insuloj, kiun Ali Baba mencias. Abdul, tamen, estas certa, ke ni estas pli norde. La 12an de Majo. Kia shangho en Abdul! Li estas la plej juna homo surshipe. Ni chiuj ghojas kun li, char niaj eltrovoj certe estas mirindaj. Chi tiun matenon dum mi ankorau estis en mia lito, li enkuris en la kajuton kaj, forgesinte pri nia diferenco de rango, li ekkaptis min che la brako kaj penis fortiri min el la lito. Lia eksciteco estis tiel granda, ke mi tute ne komprenis liajn vortojn. Tamen, rapide irante post li, mi miris kiam mi rimarkis, ke maljunaj membroj povas tiel rapide transporti maljunulon. Li saltetis lau la mallargha shtuparo kiel katido, kaj mi, kvankam juna, ne povis tiel rapide sekvi. Sed kia vidajho kiam mi atingis la ferdekon! Hierau ni tion ne vidis, char kiam ni jhetis ankron la krepusko jam envolvis la chirkauajhon. Rekte antaue, meze de la haveno, altighis grandega statuo, multajn fojojn pli alta ol la mastoj de nia shipo. Pli malproksime, transe de la statuo, fluis la largha rivero sur kies akvo ni naghis, kaj ghia suprajho rebrilis pro la levighanta suno. Oriente, kien Abdul almontris per de ekscito tremantaj fingroj, kushis ruinoj de senlima urbo. Tre malproksimen ghi etendighis en la landon transe, ech pli malproksimen ol ni per la okuloj povis vidi. Kaj en la pli mallargha rivero dekstre, du grandaj konstruajhoj altighis en la aeron, kaj, similaj al dunaskitaj fratoj, ili kvazau gardis la stratojn malsupre. Nenia sono venis al ni--nenia flosantajho maltrankviligis la suprajhon de la akvo. Vere, la vidajho similis al la dormado de la Morto. Mi plenighis de mirego. Dum ni rigardis, ia stranga birdo, simila al ardeo, levighis kun rauka ekkrio de sub la granda figuro kaj flugis al la urbo. "Kian signifon havas chio chi?" mi ekkriis. "Kie ni estas?" "Jes, kie!" diris Abdul. "Se mi nur tion konus, ho via princa moshto, tiam mi povus doni detalan priskribon. Neniu vojaghanto iam menciis tiujn chi ruinojn. La Persa historio ne enhavas priskribon pri tia popolo. Alahho ordonis ke ni eltrovu novan mondon." Post mallonga tempo ni iris teren kaj trovis nin en antikva strato, kie la pavimo estis kovrita de herbo kaj floroj, kune kreskantaj en sovagha malordo. Altaj arboj de granda antikveco pushis siajn branchojn tra fenestroj kaj tegmentoj kaj faris funebran vidajhon. Tamen, ili donis bonvenan ombron, char ni trovis la aeron sur la tero treege varma kaj malfacile tolerebla. La kuriozaj konstruajhoj ambauflanke estas mirinde konservitaj, ech platoj de vitro ankorau staras en multaj el la feraj fenestro-kadroj. Ni vagis antauen tra la densa herbo, Abdul kaj mi, tre ekscititaj de niaj eltrovoj kaj charmitaj de la stranga vidajho. La sunlumo havas blindigan brilecon, la birdoj chie kantadas, kaj la ruinoj estas gajaj per belegaj floroj. Ni baldau trovis nin en loko kiu iam estis publika parko, sed nun plejparte nur ombra bosko. Dum ni sidis sur defalinta kornico kaj rigardis la altajn konstruajhojn chirkau ni, mi demandis Abdulon, chu li ankorau ne scias kie ni estas, kaj li respondis: "Ankorau mi ne scias. La arhhitekturo multe similas tiun de antikva Europo, sed ghi klarigas al ni nenion." Tiam mi diris al li sherce: "Chi tiu instruu al ni, ho Abdul! la malsaghecon de tro multe da sagho. Kiu el viaj lernantoj de la Imperia Kolegio en Ispahan povus pensi ke ilia respektinda instruisto pri la historio kaj lingvoj povus viziti la plej grandan urbon en la mondo kaj tiel malmulte koni pri ghi!" "Viaj vortoj estas saghaj, mia Princo," li respondis; "nemultaj infanoj povus malpli koni." Dum ni foriris de la bosko mi ekvidis shtonplaton, kiu shajnis havi ian signifon. Ghi kushis che niaj piedoj, parte kashita per la alta herbo, kien ghi estis falinta for de la kolonoj kiuj ghin subtenis. Sur ghia suprajho sin trovis strangaj literoj en akra reliefo, tiel videblaj kaj perfektaj kiel ili estis, kiam faritaj antau dek jarcentoj. Mi montris ghin al Abdul, kaj ni klinighis super ghi kun avidaj okuloj. Jen ghi estas: "Astor House." "La surskribajho estas antikva angla lingvo," li diris. " 'House' signifas domo, sed la vorton 'Astor' mi ne komprenas. Eble ghi estis la nomo de iu diajho, kaj tie chi staris lia templo." Tiu chi klarigo estis sufiche bona, kaj ni chirkaurigardis pri aliaj signoj. Niaj pashoj kondukis nin en alian straton, kaj dum ni promenadis, mi esprimis mian surprizon pro la mirinda konservo de la shtonoj, kiuj shajnis kvazau hakitaj hierau. "En tia atmosfero ruinigho estas malrapida," diris Abdul. "Mil jaroj almenau pasis de post la tempo kiam tiuj chi domoj estis okupataj. Rigardu la kverkon tie, ekzemple; la arbo mem estas kreskinta dum almenau cent jaroj, kaj ni scias pro la amaso da falajhoj sub ghi ke jarcentoj pasis antau ghia naskigho." Li chesis paroli, ekvidinte surskribajhon super pordo, parte kashita per unu el la branchoj de la kverko. Subite sin turnante al mi kun rigardo de triumfo, li ekkriis: "Estas la nia!" "Kio estas la nia?" mi demandis. "La informo kiun ni serchis." Kaj li almontris al la surskribajho: "New York Stock Exc...." Li tremis de ghojo. "Vi estas audinta pri Nu-Jok, ho mia Princo?" Mi respondis ke mi legis pri ghi en la lernejo. "Vi estas nun en ghi!" li diris. "Ni staras sur la Okcidenta Kontinento. Ne miro ke ni konsideris nian vojaghon longa!" "Kaj kio estis Nu-Jok?" mi demandis. "Mi legis pri ghi en la kolegio, sed memoras malmulton. Chu ghi ne estis la chefurbo de la antikvaj Usonanoj?" "Ne la chefurbo," li respondis; "sed ilia plej granda urbo. Ghi enhavis kvar milionojn da loghantoj." "Kvar milionojn!" mi ekkriis. "Vere, ho Fonto de Sagho, tio estas granda nombro por unu urbo!" "Tia estas la historio, mia Princo! Plie, kiel vi scias, por trairi tiun chi urbon oni devas marshi multajn tagojn." "Jes, ghi estas senfina." Li daurigis: "Strange, ke nur unu vorto povas tiel multe klarigi! Tiuj feraj konstruajhoj, la granda statuo en la haveno, la temploj kun pinthavaj turoj, chiuj estas skribitaj en la historio." Je kio mi rediris ke mi konas malmulton pri la Usonanoj krom tio, kion mi lernis en la kolegio, senatenta nedaura kono, char ili estis popolo kiu havis por mi ne multe da intereso. "Ni sidighu en la ombro," diris Abdul; "kaj mi rakontos al vi pri ili." Ni sidighis. "Jam en la dauro de dek unu jarcentoj, la urboj de tiu chi dormanta kontinento ruinighis en soleco. Ech ilian ekzistadon oni forgesis. La homoj kiuj ilin konstruis jam de longe malaperis, kaj ilia civilizacio estas nur ombreca tradicio. La historiistoj miregas tial, ke nacio, konsistanta el cent milionoj da loghantoj, povis malaperi for de la mondo kiel nebulo, kaj lasi post si tiel malmulte. Sed por tiuj, kiuj konas iliajn vivmanierojn kaj karakteron, surprizo estas neebla. Estis nenio, kion ili povis postlasi. La Usonanoj posedis nek literaturon, nek arton, nek muzikon proprajn. Chio estis prunteprenita. Ech la vestoj kiujn ili portis estis kopiitaj per ridinda precizeco lau la modeloj de aliaj nacioj. Ili estis vigla, movema, sprita, avida raso, dedichita korpe kaj anime al la kolektado de richajhoj. Ilia plej chefa pasio estis la vendado kaj la achetado. Ech virinoj, de alta kaj malalta rango, pasigis multe da tempo che marchandoj, pushante unu la alian, char iliaj vestoj estis malsimplaj kaj bezonis plejmulton de ilia tempo." "Kia malnobleco!" mi ekkriis. "Tia ghi sendube estis," diris Abdul; "sed ili ne estis sen virtoj. Ilia hejma vivo estis felicha. Viro havis nur unu edzinon kaj konsideris shin egala al si mem." "Tio estas stranga! Sed lau mia memoro ili estis popolo kun elasta honoro." "Tiaj oni konsideris ilin," diris Abdul; "ilia komerca honoro estis sherco. Ili estis pli sagacaj ol la Turkoj. La estonteco estis ilia dio, kies profetoj estis la ruzo kaj la elpensado. Ilian febran aktivecon neniu Perso povas kompreni. Ilia vasta lando estis plena de bruaj industrioj. La nervaj Usonanoj veturis treege rapide de unu urbo al alia per sistemo de movado, pri kiu ni povas nur imagi. Sin trovis vojoj kun feraj reloj, sur kiuj malgrandaj domoj kun radoj kuris tiel rapidege, ke tutan tagvojaghon ili faris en unu horo. Grandegaj shipoj sen veloj, antauen pushataj per mistera povo, portis centojn da homoj samtempe al la plej malproksimaj punktoj de la mondo." "Kaj chu tiuj chi aferoj estas perditaj?" mi demandis. "Ni konas multajn el la povoj," diris Abdul; "sed la manieron apliki ilin ni ne havas. Shajnas ke ech la elementoj estis iliaj sklavoj. Urbojn ili lumigis nokte per artefaritaj lunoj, kies brileco superis la lunon supre. Strangajn elpensajhojn ili uzis per kiuj ili povis interparoli kvankam malproksime unu de la alia je vojagho da multaj tagoj. Kelkaj el tiuj chi elpensajhoj ekzistas hodiau en la Persa muzeo. Pro la superstichoj de niaj prapatroj tiuj sekretoj perdighis dum tiuj mallumaj jarcentoj el kiuj ni fine vekighas." En tiu momento ni audis malproksime la vochon de Josafa Hason; ili estis trovintaj rivereton kaj ili nin alvokis. Tian varmon ni ankorau neniam sentis. Apud la rivero, kie nia shipo naghis, estis pli komforte, sed ech tie chi la shvito elstaris sur ni en grandaj gutoj. Niaj vizaghoj brilis kiel fishoj. Estis nia deziro plue esplori sed la stratoj similis al forno, kaj ni revenis al Testudo.... Dum mi hodiau posttagmeze sidis sur la ferdeko enskribante la okazintajhojn de la mateno en tiun chi taglibron, Josafa Hason kaj Jafar-el-Beg alproksimighis, kaj petis permeson preni malgrandan boaton por viziti la grandan statuon. Tiam Abdul informis nin ke tiu chi statuo en antikvaj tempoj tenis alte torchon, kiu lumigis la tutan havenon, kaj petis Jafar-el-Beg, ke li penu eltrovi kiel la lumo estis farita. Ili revenis chirkau vespere kun la jena informo, ke la statuo ne estas el solida bronzo sed kava, ke ili supreniris lau fera shtuparo en la korpon de la figuro, kaj el la supro de ghi rigardis la shipon; ke Jafar-el-Beg en la mallumo sidighis por ripozi sur neston da flavaj mushoj kun nigraj strioj; ke tiuj chi mushoj enmetis pikilojn en la korpon de Jafar-el-Beg, ghis li laute ekkriis kaj malsupreniris la shtuparon per neatendita lerteco; ke Josafa Hason kaj aliaj supreniris la levitan brakon kaj fine staris sur la torcho mem; kaj ke la urbo kushis malsupre kiel geografia karto, kovrante la landon mejlojn kaj mejlojn lau ambau flankoj de la rivero. Pri la lumigado de la haveno, Josafa Hason diras ke Abdul eraras; ne estas ech signo de io, kio povus doni lumon--nenia ujo por oleo au postsigneto de fajro. Abdul diras ke Josafa estas idioto; ke li mem iros. La 13an de Majo. Timigan eltrovon ni havis hodiau matene. Veturante iom lau la rivero ni esploris parton de la urbo kie la konstruajhoj malsimilas tiujn, kiujn ni hierau vidis. Abdul opinias ke ili estis la domoj de la richuloj. Ilia formo similas al briko staranta; chiuj estas tre similaj, neinteresaj kaj tedaj. Ni rimarkis unu kies fenestraj kovriloj kaj pordoj ankorau staras, sed kiuj rustighas for de la kuriozaj charniroj kiuj subtenas ilin. Per kelkaj fortaj batoj ni faligis la eksterajn pordojn en amason da polvo, kaj kiam mi enpashis sur la marmoran plankon interne miaj okuloj ekvidis neatenditan vidajhon. Mebloj, statuoj, malhelaj pentrajhoj en polvighantaj kadroj, figuroj el bronzo kaj arghento, speguloj, kurtenoj, chiuj estis tie, sed en chia stato de ruinigho. Ni forbatis la ferajn shirmilojn kaj enlasis la lumon en la jam dum jarcentoj fermitajn chambrojn. En la unua chambro kushis tapisho el Persujo! Kolorperdinta, de tineoj mordita, jam detruita en lokoj, ghi kvazau petegis nin per mortantaj okuloj ke ni portu ghin for. Mia koro molighis pro la antikva tapisho, kaj mi rimarkis infanan elrigardon en la okuloj de Omar. Kiam mi supreniris la shiman shtuparon al la etagho supre mi esprimis surprizon tial ke drapo kaj ligno restas preskau perfektaj dum tiom da jarcentoj, kaj aldonis: "La Usonanoj ne estis tiel malindaj, kiel ni opinias." "Povus esti," diris Omar; "sed la Persa tapisho estas ja la plej fresha objekto, kiun ni jam vidis, kaj ghi eble estis antikva kiam ili achetis ghin." Sur tiu chi etagho ni eniris malhelan chambron, vastan kaj iam lukse meblitan. Kiam Omar malfermis la fenestrajn kovrilojn kaj fortiris la chifonajn kurtenojn ni eksaltis de surprizo pro la vidajho antau ni. Sur largha lito en la centro de la chambro kushis homa estajho, kun la longaj haroj ankorau sur la kapo. Ghi pli similis al mumio ol al skeleto. Chirkaue, sur la lito, kushis shimaj fragmentoj de la iam blankaj tukoj kiuj kovris ghin. Sur la fingroj de la maldekstra mano brilis du ringoj, kiuj altiris nian atenton. Unu tenis diamanton de alta valoro, la alia havis safirojn kaj diamantojn plej strange aranghitajn. Ni staris momenton silentaj, kaj malghoje rigardis la estajhon. "Kompatinda virino," mi diris; "kiun ili tie chi lasis sola." "Estas pli eble," diris Abdul; "ke shi jam estis senviva, kaj la amikoj, foririnte eble urghe, ne havis la tempon bruligi la kadavron." "Chu ili bruligis la mortintojn?" mi demandis. "En mia historio estas skribite, ke ili enterigis ilin kiel terpomojn, kaj lasis ilin putrighi." Kaj Abdul respondis: "Iam estis tiel, sed poste, kiam ili pli civilizighis, ili forlasis la kutimon." "Chu estas kredeble?" mi demandis; "ke tiu chi virino jam kushis tie chi preskau mil jarojn kaj spite tio estas tiel bone konservita?" "Mi, ankau, estas surprizita," diris Abdul. "Mi povas klarigi la aferon nur pro la granda sekeco de la aero, kiu sorbas la fluidajhojn de la korpo kaj tiel malrapidigas putradon." Tiam levante karese en la mano iom de shiaj flavaj haroj, li diris: "Shi sendube estis juna, ankorau ne dudekjara." "Chu iliaj virinoj estis belaj?" mi demandis. "Ili estis tre belaj," li respondis; "kun graciaj formoj kaj belaj vizaghoj; plezuro al la okulo; ankau ili estis gajaj kaj spritaj kun multe da viveco." Je tio ekkriis Omar: "Jen estas la unuaj vortoj de vi elparolitaj, ho Abdul, kiuj kauzas min bedauri la malaperon de tiu chi popolo! Estas chiam loko en mia koro por rughighanta virgulino!" "Lasu do vian doloron mallonge vivi," respondis Abdul; "char la Usonaj virgulinoj ne estis el tiu speco. Rughigho estis arto kiun ili malofte uzis. La modesteco kiun vi amas en Persa virgulino estis inter ili nekonata. Niaj timemaj filinoj tute ne similas tiujn produktajhojn de la Okcidento. Ili pashadis lau la stratoj kun vagemaj okuloj kaj malrughighantaj vizaghoj, libere parolante kun viroj kaj virinoj, maltimaj en parolo kaj liberaj en maniero, irante kaj venante lau placho. Ili multe konis pri la mondo, direktis siajn proprajn aferojn, kaj aranghis siajn proprajn edzinighojn; ofte shanghante siajn opiniojn ili edzinighis kun alia ol la fiancho." "Kiel abomene! Kaj chu homoj vere povis ami tiujn chi aferojn?" diris Omar tushite de malplezuro. "Shajnas tiel." "Sed la Usona novedzino havis ja la freshecon de sekigita figo." "Shi havis," diris Abdul; "sed tiuj kiuj konas nur la sekigitan frukton ne sentas la mankon de la fresha frukto. Sed la virgulinoj mem ne estis kulpaj. Edukitaj kiel knaboj, kun la samaj studoj kaj intelekta disvolvigho, la virineca parto de ilia naturo iom post iom malaperis lau la intelekta kreskado de iliaj cerboj. Intelekta forto estis la celo de la virina edukiteco." Tiam ekkriis Omar malplezure: "Laudu Alahhon pro lia helpo en la ekstermo de tia popolo!" kaj li foriris de la lito, kaj komencis chirkaurigardi en la chambro. Post momento li revenis al ni, dirante: "Jen estas plu da juveloj; ankau da mono." Abdul avide prenis la monerojn. "Mono!" ekkriis li. "Mono donos al ni pli da informo ol paghoj da historio." Estis arghentaj moneroj de diversaj grandecoj kaj du malgrandaj moneroj el kupro. Abdul atente studis ilin. "La lasta dato estas 1957," li diris; "iom malpli ol mil jarojn; sed la monero eble rondiris kelkajn jarojn antau ol la virino mortis; ankau eble ili fabrikis ghin en la sama jaro kiam shi mortis. Ghi portas la kapon de Dennis, la lasta el la Irlandaj diktatoroj. Lau supozo, la raso malaperis antau la jaro 1990 de ilia epoko." Mi tiam diris: "Vi neniam rakontis al ni, ho Abdul, la kauzon de ilia malapero." "Estis multe da kauzoj," li respondis. "La Usonanoj mem estis origine el Angla deveno, sed popoloj el chiuj partoj de Europo venis tien chi grandanombre. Kvankam la unuaj kiuj venis estis fortikaj kaj harditaj, la rezulto de la klimato sur la posteulojn estis fatala. Ili farighis plat-brustaj kaj malgrasaj, kun malmulte da hararo, rompeblaj dentoj, kaj malfortaj digestoj. Nervmalsanoj al ni nekonataj mortigis multajn. Infanoj malfacile naskighis. Inter 1945 kaj 1960, kiam okazis la lasta homsumigo pri kiu ni havas raporton, la loghantaro malpliighis de naudek milionoj ghis dek du milionoj. Klimataj shanghoj, neniam vidataj en aliaj landoj, komencighis en tiu tempo, kaj finis en la dauro de malpli ol dek jaroj, la laboradon jam faritan facila per nervaj malsanoj kaj malmodera vivado. La temperaturo ofte dum unu tago mallevighis de brulanta varmo ghis vintra malvarmo." Multon similan li rakontis al ni, sed mi estas tro dormema por skribi plu. Ni esploris la reston de la domego, kaj trovis multajn interesajn aferojn. Lau mia deziro ni portis kelkajn objektojn al Testudo.(1) La 14an de Majo. Pli varme ol hierau. En la posttagmezo ni estis remataj lau la rivero kaj surteriris por mallonga promenado. Estas danghere ne timi la sunon. Ju pli mi lernas pri tiuj chi Usonanoj, des malpli interesaj ili farighas. Abdul havas la saman opinion, kiel mi jughas lau la interparolo hodiau, dum ni kune promenadis. Estis tiamaniere: Kan-Li: Kiel similaj estas la domoj! Kiel tedaj! Abdul: Tiel ankau estis la loghantoj. Ili simile pensadis, simile laboradis, manghadis; sin vestadis kaj interparoladis simile. Ili legis la samajn librojn; ili modelis siajn vestojn lau ordono, sen ia penso pri la grandeco au formo de la individuo, kaj precize imitis la modojn de Europanoj. Kan-Li: Sed la mallarghaj vestoj de la Europanoj certe estis tre nekomfortaj en la varmego de Usona somero. Abdul: Tiel ili eble estis. Rigidaj skatoloj de diversaj formoj ornamis la kapojn de la viroj. Kuriozaj jakoj kun malvastaj manikoj kunpremis la korpon. La piedoj pulsobatis kaj brulis en malvastaj kovriloj el rigida ledo, kaj tolo rigidigita lau ia artefarita maniero sidis strechita chirkau la kolo. Kan-Li: Alahho! Kiaj idiotoj! Abdul: Tiaj oni konsideris ilin. Kan-Li: Chu vi scias kial ili amis tian nebezonan suferadon? Abdul: Estis ilia deziro esti similaj al aliaj. Tio estas natura sento de vulgara popolo. La 15an de Majo. Bona vento blovas hodiau el la okcidento. Ni levis la ankron kaj naghis lau la orienta flanko de la urbo. Mi tion faris char Abdul trovas la supran parton de la urbo pli richa pri restajhoj ol la malsupran, kiu shajnas dedichita al komercaj aferoj. Ni naghis proksime de kaj sub unu el la grandaj monumentoj en la rivero, kaj ni ne povis diveni ghian signifon. Multaj feraj vergoj ankorau pendas el la pintoj de chiu el la konstruajhoj. Tial ke ili staras lau linio, unu post alia, ni unue opiniis, ke eble ili iam estis kunligitaj kaj utilis kiel ponto, sed ni baldau vidis ke ili staras tro malproksime unu de la alia. Ni jhetis ankron je chirkau tri mejloj malproksime de nia antaua ankrigho. Supre kaj malsupre lau la rivero, al la sudo, nordo, oriento, kaj okcidento, la ruinoj etendighas nedifinite, shajne sen fino. Mi maltrankvilighas pri Omar. Li iris surteren kaj ankorau ne revenis. Estas nun post noktomezo. La 16an de Majo. Gloru Alahhon, mia kamarado vivas! Hodiau matene ni frue surteriris kaj komencis serchi lin. Kiam ni preteriris la konstruajhon kiu portas la surskribajhon "... Dorf Astoria" sur ghia antaua flanko, ni ekaudis lian vochon el la interno responde al niaj vokoj. Ni eniris, kaj suprenirinte la ruinighantan shtuparon ni trovis lin sidantan sur la planko supre. Li havis shvelintan kruron pro forte vundita artiko, kaj diversajn kontuzojn li ankau havis. Dum niaj amikoj konstruis ilon por porti lin for, ni interparolis. La postsignoj sur la muroj montris al ni ke iam la chambro estis bela. Dum mi chirkaue vagis en la chambro mi malfermis la ruinighantan pordon de malnova kamero kaj sur la putrighantaj bretoj sin trovis vitrajhoj kaj argilaj potoj lerte faritaj. Prenante unu, malgrandan vintason el vitro, mi alproksimighis mian kamaradon, montrante al li ghian maldikan tenilon kaj kuriozan formon. Kiam lia rigardo falis sur ghin, liaj okuloj tute malfermighis de surprizego. Mi ankau rimarkis ektremon en liaj manoj kiam li etendis la brakon por ghin tushi. Tiam li rakontis al mi pri sia mirinda aventuro de la hieraua nokto, sed diris antau ol li komencis: "Vi scias, ho Princo, ke mi ne kredas viziojn, kaj mi neniam rakontus la aferon se vi ne estus trovinta la tason. Mi trinkis la estintan nokton el tia, donita al mi per fantoma mano." Mi estus ridinta, se li ne estus tiel serioza. Kiam mi faris movon por sidighi apud li, li diris: "Gustumu unue, ho mia majstro, la vinberojn, kiuj pendas de la tiea muro." Mi tion faris, kaj je mia granda surprizo mi trovis ilin treege bongustaj, pli bonaj ol la kulturitan frukton de Persujo, pli dolchaj kaj delikataj, malsimilaj al la sovaghaj vinberoj, kiujn ni manghas hejme. Mia surprizego shajne plachis al li, kaj kun rido li diris: "La vinberoj estas neeblaj, sed ili ekzistas; ech pli absurda estas mia rakonto!" kaj tiam li rakontis sian aventuron. Estis jene: _ Pri tio, kion Omar vidis. _ Hierau, post noktigho, dum li rapidis al Testudo, li falis sur kelkajn shtonblokojn, vundante sian maleolon kaj tre kontuzante sin. Ne povante piediri, li lamiris en tiun chi konstruajhon por tie chi atendi nian alvenon la morgauan tagon. La blekado de lupoj kaj aliaj sovaghaj bestoj, kiuj shteliris en la urbo, igis lin, por trovi rifughejon, grimpi la ruinojn de la shtuparo al la etagho supre. Kiam li sidighis en angulo de la chambrego venis al lia nazo bongusta odoro de la vinberoj chirkau lia kapo. Li trovis ilin treege bongustaj, kaj manghis kun bona apetito. Li baldau poste falis en dormon kiu dauris kelkajn horojn, char kiam li vekighis la luno estis alte en la chielo, la vochoj de la lupoj ne plu audighis kaj silenta estis la urbo. Dum li kushis revante, tre okupata pri siaj propraj pensoj, li iom post iom rimarkis misterajn shanghojn kiuj kvazau okazis sen lia vido. Shajnis ke ornamita plafono sin etendis super la chambro. Speguloj kaj koloritaj muroj malrapide anstatauis la hederon kaj pecighintajn brikojn. Malforta lumo farighis pli kaj pli forta, ghis ghi plenigis la chambron per blindiga lumo. Tiam aperis kviete tablo de kurioza formo, sur kiu sin trovis floroj kaj amaso da manghiloj el vitro kaj porcelano, kvazau por festeno. Li vidis gravmienajn virojn kun senbarbaj vizaghoj starantajn chirkaue en la chambro. Chiuj estis nigre vestitaj, kaj iliaj vestoj havis triangulajn malfermajhojn sur la brusto por montri la chemizon sube. Li baldau trovis ke tiuj chi homoj estas servistoj. Dum li konfuze rigardegis, eniris aliaj figuroj duope, kiuj prenis siajn lokojn chirkau la tablo. Tiuj chi poste alvenintoj, sesdek pli malpli, estis viroj kaj virinoj irantaj brako en brako; la virinoj estis riche vestitaj lau nekonata modo, kaj brilis per multekostaj shtonoj. La viroj estis vestitaj simile al la servistoj. Ili manghis kaj trinkis kaj ridis, kaj prezentis brilan vidajhon. Omar starighis, kaj movite de scivolo kiun li ne povis kontraustari,--char li estas senzorgulo kaj ne konas la timon,--li lamiris for de la muro. Ili rigardis lin kun surprizo, kaj lia cheesto shajnis tre amuzi ilin. Unu el la gastoj, alta junulo kun flavaj lipharoj, alproksimighis kaj prezentis delikatan kristalan ujon plenan de briletanta fluidajho. Omar prenis ghin. La junulo levis alian for de la tablo kaj signante kvazau salute, li diris per vortoj, kiujn mia kamarado komprenis, kvankam li jhuras ke li ne konis la lingvon: "Ni eble renkontos unu la alian je la kvara de la venonta Julio." Li tiam trinkis la vinon, kaj Omar faris la samon. Je tio chiuj ridetis kvazau pro la spriteco de la kamarado, chiuj escepte la virinoj, kies kompatemaj vizaghoj parolis pli pri kompato ol pri sprito. La vino iris al lia cerbo kiam li ghin trinkis kaj la objektoj chirkau li shajnis danci kaj turnighi. Kanteroj de fantazia muziko audighis: tiam, lau ritmo, chiuj virinoj kun siaj akompanantoj tre malpeze ekturnighadis. Kaj, dum li movighis lau la muziko, lia cerbo kvazau eldancis el la kapo. La chambro mem, svingante kaj tremante kun la melodio, malhelighis kaj grade malaperis. La muziko mallaute chesis. Ree estis silento kaj la luno supre rigardis la per hedero kovritajn murojn. Li falis kvazau ebria sur la plankon, kaj ne vekighis ghis niaj vochoj lin vokis. Tia estis lia rakonto. Li havas klaran cerbon kaj ne estas mensogulo, sed tiom da vinberoj en malplena stomako kune kun la febro de la shvelinta kruro facile klarigas la okazintajhon. ------- Che tagmangho ni havis viandon de urso. Hodiau chirkau tagmeze Mulai, la dua oficisto, foriris antau la aliaj kaj eniris grandan konstruajhon, chasante leporon. Li estis malsupren ironta al la kelo, kiam li ekvidis tre proksime de li, urson kiu malrapide malsupreniris lau la marmora shtuparo. Mulai ne estas timulo, sed li turnighis kaj kuris pli rapide ol iam antaue. La urso, kiu shajnis havi ludeman naturon, ankau kuris, kaj en proksima persekutado. Bonshance por nia amiko ni estis proksime, alie anstatau manghi viandon de urso, eble la urso trankvile estus manghinta Mulaion en la ombraj koridoroj de Kvin-avenua Hotelo. La 17an de Majo. Hodiau la tropika varmego bruligas la pulmojn. Ni ekiris en la mateno preparitaj resti dum la nokto surtere, kaj esplori la nordan parton de la urbo. La promeno tra la mola herbo estis agrabla, sed en la lokoj ne shirmitaj kontrau la suno ni estis kiel fishoj en poto. Aliajn konstruajhojn ni vidis, ech pli grandajn kaj imponajn ol tiu, kiun ni hierau eniris. Ni volis ilin esplori, sed Omar saghe kontraue konsilis nin, dirante ke la tago farighos pli varma je chiu horo kaj ke ni povus esplori ilin dum nia reveno. En la norda parto de la urbo sin trovas multaj religiaj temploj, kies altaj turoj simile al piramidoj konusighas ghis pinto. Ili estas kuriozaj aferoj, kaj mirige konservitaj. La interno de tiuj chi temploj estas neinteresa. Abdul diras ke la religiaj ceremonioj de la Usonanoj ne havis distingajn ecojn. Estis multe da religiaj kredoj, chiuj komplikaj kun sensignifaj diferencoj inter si. Chiu sekto havis sian propran templon kaj rifuzis kredi kiel la aliaj. Al Perso tio chi estas ridinda, sed eble al ili ghi estis serioza afero. Unu tagon en chiu semajno ili kunvenis; la pastroj legis longajn moralajn skribajhojn de ili mem verkitajn, tiam sekvis muziko de dungitaj kantistoj. Post la Diservo ili disighis, kaj ne pensis pri la templo au la pastro dum ankorau sep tagoj. Abdul diras ke ili ne estis religia popolo. Li ankau diras ke en la temploj sin trovis pleje virinoj. Posttagmeze ni transiris vastan plezurkampon, kiu nun estas sovagha arbaro, sed kun signoj ankorau videblaj de vastaj promenejoj kaj veturejoj(2). Restas avenuo kun bronzaj statuoj, el kiuj multaj ankorau staras en bona stato, sed ili estas tre ridindaj. Omar kaj mi ankorau rigardas ilin kiel karikaturojn, sed Abdul estas certa ke ili estas seriozaj klopodoj, kaj diras ke la Usonanoj facile kontentighis pri artaj aferoj. Ni perdis la vojon en la parko, ne havante gvidilon kiel en la stratoj de la urbo. Tio chi estis plej bonshanca afero, char pro tio ni faris mirigan eltrovon. Okazis lau tia maniero: Iom venkitaj de la varmego, ni haltis sur monteto por ripozi. Dum ni kushis sub la arbo mi rimarkis kuriozajn skulptajhojn sur grandega bloko al kiu Omar apogis sian dorson. Ili tute malsimilis tiujn, kiujn ni jam vidis, kaj tamen ili ne estis nekonataj. Dum mi tie kushis kaj senzorge rigardis ilin subite venis al mi en la kapon ke ili estas Egiptaj. Ni tuj komencis studi ilin, kaj trovis je nia surprizo obeliskon el Egipta granito, kovrita per hieroglifoj pli antikvaj je miljaro ol la plej antikvaj monumentoj de la lando. Vere, ni estis konfuzataj! "Kiam la Egiptoj invadis Usonon?" demandis Josafa Hason, kun solena elrigardo, kvazau li volis rememorigi sin pri dato. "Neniu Egipto iam audis pri Usono," diris Abdul. "Tiu chi obelisko finighis dudek jarcentojn antau ol la unua Usonano chesis suchi. Sendube ili alportis ghin tien chi kiel kuriozajhon, same kiel ni alportos al Persujo la bronzan kapon de Georgo Vashington." Ni longe studis la monumenton, kaj mi pensis ke Abdul malkontentighis tial ke li ne povis porti ghin for. Ankau dum ni estis en tiu chi parko ni venis al alta turo, sole staranta, kaj grimpis al la supro, kie ni ghuis vastegan vidajhon. La grandeco de la urbo estis miriga. Mejlojn malproksime en la rivero naghis Testudo, blanka ero sur la akvo. Chie chirkaue ghis la limo de nia vido estis ruinoj, kaj ruinoj, kaj ruinoj. Pli melankolia vidajho neniam ekzistis. La blua chielo, la hela sunbrilo, la bonodora aero kun la belaj floroj kaj kantantaj birdoj nur igis ghin pli malghoja. Ili shajnis mokajho. Ni nun starigis nian tendon por nokti kaj mi ne plu povas skribi. Nekalkulebla amaso da flugantaj insektoj kolektighas chirkau ni kun malaminda zumado, kaj mordas nin preter nia tolero. Ili estas pesto trifoje malbenita. Mi diris al Abdul, ke lia teorio pri la ekstermo de la Usonanoj estas fabelo por tiuj, kiuj neniam estis tie chi. Neniu homo sen leda hauto povas travivi duan nokton. La 18an de Majo. Kompatinda Hason estas pli ol malsana. Li renkontis en la estinta nokto nekonatan beston, kaj lia malvenko estis malnobla. La besto, beleta estajho, tre simila al katido, sin trovis proksime, kaj Hason, kun malofta kuragho, lerte jhetis sin sur ghin. Kaj tion, kio do okazis, neniu el ni povas precize diri. Kaj Hason! Mankas vortoj. Li portas kun si odoron sufiche fortan por dezertigi tutan provincon. Ni devis lasi lin surtere kaj sendi al li novajn vestojn. Vere, tiu chi estas lando de surprizoj. Niaj manoj kaj vizaghoj ankorau doloras pro la mordantaj insektoj, kaj shajnas ke la parfumo de la odora katido neniam forlasos nin. Abdul estas felicha. Ni trovis centojn da metalaj blokoj, el kiuj la plej malbona lau lia diro estos la gemo de muzeo. Ili estis trovitaj de Taki-u-Din en la subetagho de alta konstruajho, chiuj zorge metitaj sur ferajn bretojn. La klarigo kiun ili donas al ni pri la moroj kaj kutimoj de chi tiu ridinda popolo igas ilin plej altvaloraj al historiistoj. Shajnas al mi ke Abdul iom ghuas sidi sur la malvarmeta ferdeko de Testudo kaj rigardi Josafa' Hason' piedirantan tien chi kaj tien sur la ruinoj de malproksima kajo. La 19an de Majo La aero estas pli malvarmeta. Ab-i-Garm pensas ke ventego minacas. Ech Abdul estas konfuzita pri la ligna figuro kiun ni hierau alportis al la shipo(3). Ghi estas bone konservita, kun la barbaraj koloroj ankorau freshaj sur ghi. Ili trovis ghin starantan en malgranda butiko. Kiamaniere la Usonanoj adoris tiujn chi idolojn, kaj kial ili staris en malgrandaj butikoj kaj neniam en la grandaj temploj, estas mistero. Ghi portas sur la kapo diademon el plumoj, kaj dum ni sidis kaj fumis sur la ferdeko tiun chi vesperon mi diris al Abdul ke eble ghi estas la bildo de iu Usona nobelo. Je kio li diris ke ili ne havis nobelojn. "Sed la Usonanoj de altranga sango," mi demandis, "chu ili ne havis titolojn?" "Nek titolojn nek altrangan sangon," li respondis. "Kaj tial ke ili chiuj havis la saman devenon kaj venis al tiu chi lando nur por pli bone prosperi ol hejme, chiu el ili estis estimata au malestimata lau sia richajho. Tial ke ili multe respektis monon, tio estis kontentiga distingilo. La rezulto estis ke la familioj, kiuj posedis richajhon dum kelkaj generacioj, kvazau farighis aristokratoj. Tiu chi supera klaso pasigis multe da tempo che sportoj kaj amuzajhoj kaj elspezis multe da mono, char ili treege shatis la paradon. Ilia intelekta kresko estis malforta, kaj ili havis malgrandan influon ekster socialaj aferoj. Ili imitis la manierojn de eksterlandaj aristokratoj. Ili estis tre atentaj al vagantaj nobeloj el fremdaj landoj. Ech parencojn de titoluloj ili salutis kun plej varma entuziasmo." Tiam mi diris al li: "Sed klarigu al mi, ho Abdul, kiel tiu chi malprofunda nacio povis farighi tiel potenca." "Ili estis potencaj nur lau nombro kaj ne sufiche fortaj por porti la sukceson. En la komenco de la dudeka jarcento--lau ilia kalkulo--grandegaj richajhoj amasighis en unu tago, kaj la Usonanoj ebriighis de mono." Je kio mi ekkriis: "Ho lando de plezurego! Char multe da mono ghojigas!" Sed la maljunulo skuis la kapon: "Tre vere, ho princo; sed la rezulto estis treege malfelicha. La grandegaj richajhoj regis chion, ech la registaron de la lando kaj la juristaron. Per financaj ruzoj ili amasigis fablajn monsumojn. Junuloj senmoralighis, char honesta industrio kun moderaj profitoj estis por ili ridindajho." "Vere, tio estas lau la naturo!" mi diris. "Sed en lando kie chiuj estis richaj, chu sin trovis iuj, kiuj volis fari la malaltajn laborojn? Char neniu volas shoveli koton kiam la poshoj estas plenaj de oro." "Chiuj ne estis richaj. Kaj kiam la malrichuloj ankau farighis avaraj tiam ili farighis batalemaj. Tiam komencighis socialaj malpacoj kun sangoversho kaj ruinigho." La 20an de Majo. Glacia vento kun pluvego el la nordoriento. Hierau ni spasme spiris pro la varmega aero. Hodiau ni tremas en vintraj vestoj. La 21an de Majo. Same kiel hierau. Al la plimulto de ni estas malvarme. Miaj dentoj tremas kaj mi estas kaj varma kaj malvarma. Ventego pli malbona neniam ghemis chirkau shipo. Omar nomas ghin la kriegantaj vochoj de la cent milionoj da Usonanoj kiuj sendube pereis en simila vetero. La 16an de Junio. Estas multaj tagoj de kiam mi tushis chi tiun taglibron. Abomenan malsanon mi havis, kiu detruis energion kaj kuraghon. Ghi kvazau similis al febro, kaj tamen miaj membroj estis malvarmaj. Mi ne povus ghin priskribi ech se mi volus. Abdul eniris la kajuton hodiau vespere kun kelke da metalaj platoj kaj parolis pri ili. Li tute ne respektas la intelektojn de la antikvaj Usonanoj. Mi pensis momenton ke li kontraudiris sin, sed li estis prava kiel kutime. Estis jene: Abdul: Ili multe legis. Kan-Li: Vi jam diris al ni ke ili ne havis literaturon. Chu ili multe legis nenion? Abdul: Vere, vi estas ghin dirinta! Chiutage ili publikigis vastajn paperfoliojn en kiuj ili plej detale priskribis chiujn krimojn. Ju pli terura la krimo, des pli preciza la priskribo. Teruroj estis ilia chefa ghojo. Skandalojn ili englutis kun malsataj okuloj. Chi tiujn kronikojn pri krimo kaj abomenajhoj ili eldonis cent-milope. Preskau chiu familio en la lando legis ilin. Kan-Li: Kaj chu tio anstatauis la literaturon? Abdul: Jes. La 20an de Junio. Ree ni estas sur la maro; malproksime de Nu-Jok je dutaga vojagho. Nia decido estis subita. Abdul, en malfelicha momento, trovis inter tiuj malbenitaj platoj geografian karton de la lando, kaj sekve de tio li sentis fortegan deziron viziti unu urbon nomitan "Washington". Mi shancelighis kaj fine konsentis, malsaghe mi pensas, char la shipanaro sopiras al Persujo. Kaj tiu chi urbo kushas enlande apud rivero. Li diras ke ghi estis ilia plej belega urbo, la registara sidejo, la chefurbo de la lando. Ab-i-Garm jhuras ke li ghin povos trovi se la karto estas vera. Hason ankorau manghas sola. Hodiau posttagmeze ni ripozis sur la ferdeko, dum Testudo kviete naghis suden. Tero vidighis lau la dekstra flanko de la shipo, nedifinita strio lau la okcidenta horizonto. Iom post tagmezo, dum ni preternaghis la ruinon de giganta turo--eble lumturo--Abdul subite ekstaris kaj chirkaurigardis. Tiam li alparolis Ab-i-Garmon, demandante je kiom da mejloj ni estas malproksime de la Nu-Joka haveno. La respondon mi jam forgesis, sed ghi treege ekscitis la maljunulon. Mi rimarkis nekutiman brilon en liaj okuloj, ankau ektremon de la fingroj dum li almontris la maron chirkauan, kaj ekparolis: "Sub ni, la fundo de l' maro estas kovrita de feraj shipoj--ruinoj de grandiozaj militshiparoj--la plej potencaj en la homa historio!" Tuj ni chiuj interesighis. "Kiuj militshiparoj?" mi demandis. "Kaj kio detruis ilin. Chu estis batalo?" Abdul: Batalo, grandega ekster la koncepto de iu Perso; konflikto en kiu la maro skuighis kaj la chielo disshirighis per la tondrado de feraj monstroj. Unu el ili estis sufiche potenca por dispecigi en atomojn tutan aron da Testudoj. Jafar-el-Beg: Vere! Tio estas rakonto facile dirita, sed ghi tute ne estas kredinda. En Testudo mi sentus min sufiche forta por kontraustari iujn el viaj infan-fabelaj mirindajhoj. Abdul: Sagha vi estas. Char la perdo de via cerbo, Jafar-el-Beg, ne povus influi vian parolon. Je kio chiuj ridegis, kaj Jafar-el-Beg silentis. Kan-Li: Rakontu al ni pri tiu chi batalo, ho Abdul. Mi memoras nun ke mi iam legis pri ghi en la kolegio. Tiujn chi detalojn pri la antikva historio mi forgesas. Kiamaniere ghi okazis? Abdul: Mi jam diris ke la Usonanoj estis avaraj. Kaj ilia avareco, fine, okazigis tiun chi militon. Per partiaj leghoj ili havigis al si la leonan parton de la komerco de la mondo. Tio haltigis la prosperon de aliaj nacioj, ghis fine la plej potencaj nacioj de Europo kombinighis por memdefendo kontrau chi tiu chion-sorbanta avideco. Ili amasigis mararmeon plej grandegan. Tiam, trans la oceano, venis la fera malamiko. Kaj tie chi, sur la loko kie ni nun naghas, ili renkontis la Usonajn shipojn. Kan-Li: Kiom da shipoj entute? Abdul: La Usonanoj havis okdek grandajn shipojn el fero, kaj multajn pli malgrandajn shipojn. La malamikaro havis ducent kvardek grandajn shipojn, chiuj el fero. Ankau pli malgrandajn shipojn por diversaj celoj ili havis. Kan-Li: Alahho! Malbona afero por niaj avaraj amikoj! Kaj tial ke ili estis nacio da komercistoj ili eble malshatis la militon. Abdul: Pri tio la historiistoj malkonsentas. Lau la Usonanoj mem ili estis potencaj militistoj. Sed iuj tiamaj verkistoj donas alian ideon. Ala-el-Kalaf estas certa ke ili estis timuloj, malfortaj en korpo kaj spirito, sed ofte tre bonshancaj. Lau mia opinio chi tiu batalo jhetas plenan lumon sur la aferon. Tago simila al tiu chi ghi estis, ankau en Junio, kiam la Europanoj, naghante norden lau la marbordo por kapti Nu-Jokon, renkontis la Usonan admiralon Bedford kun liaj okdek shipoj. Kaj la batalo ne longe dauris. Kan-Li: Vere, mi kredas vin! Tial ke la Europanoj havis po tri shipoj kontrau unu mi donus al ili chirkau duonan tagon, posttagmezon similan al chi tiu, por sendi la avarulojn al la fundo. Abdul: Via konjekto estas bona, ho princo, rilate al la dauro de la milito. Ghi dauris ghuste someran posttagmezon. Sed estis la Usonanoj kiuj sendis la malamikojn al la fundo. Kaj la maro sub niaj piedoj estas kovrita de feraj korpoj. Kan-Li: Diablo! Se tio estas vera rakonto, kaj mi ne dubas, la avaruloj ne estis tute malindaj. Omar: Kiam tio chi okazis? Abdul: En la frua parto de la dudeka jarcento. Mi ne memoras la daton, sed ghin neniam forgesis la Usonanoj. Certe ili juste fieris, char en tiu tago ili faris mirindajhojn. Admiralo Bedford foje estis chirkauata de dekduo da Germanaj militshipoj. Kaj jen! li detruis chiujn! Kaj el Franca kaj Rusa shiparoj li detruis egalan nombron; ankau kelkajn Britajn kaj Italajn shipojn. Omar: Diablo! Bonega afero! Abdul: Jes. Aliajn miraklojn faris la Usonanoj en tiu tago. Teksas, shipeto kun pinta antauparto, enpremegis truojn en dudekon da grandaj shipoj, kaj la akvo englutis ilin. Ankau alia shipeto, longa kaj mallargha, kaj de la Usonanoj elpensita, faris grandajn difektojn. Tiu chi mirinda mashino naghis tien chi kaj tien inter la fremdaj shipoj kaj ilin difektegis. Multe da gloro la komandanto havigis al si. Ab-i-Garm: Kaj kiom da shipoj perdis la Usonanoj? Abdul: Raportoj estas kontraudiraj. Lau iu Usonano ili ne perdis iun shipon, sed lau aliaj autoritatoj ili perdis kelkajn. Kan-Li: Bonega batalo! Sed chu vi povas klarigi kiel tia malsupera popolo povis subite farighi heroa? Abdul: Lau Barnes, frua Brita historiisto, ili estis mirige bonshancaj sur la akvo. Kaj tiun diron subtenas iu Hispana admiralo, Molino, kiu opinias ke la Usonanoj, pro tio ke ili estis malpia popolo, estis helpataj de la diablo. La 2an de Julio. Ni estas en la rivero kiu kondukas al "Washington". Ab-i-Garm diras ke ni vidos ghin morgau. La rivero havas malpuran koloron. La 3an de Julio. Ni vidas antau ni la ruinojn de granda kupolo, ankau tre altan kolonon. Eble ili apartenas al la urbo kiun ni serchas. La 4an de Julio. Neniam ni forgesos chi tiun daton. En plej gaja humoro ni forlasis Testudon tiun chi matenon, sen ia ideo pri la teruraj okazontajhoj, kiuj atendis nin. Chirkau tagmezo mi surteriris, akompanata de Abdul, Omar, Josafa Hason, Jafar-el-Beg, Mulai la unua oficiro, Amad la kuiristo, Taki-u-Din, kaj du maristoj. Nia marsho jhus komencighis, kiam maltrankviliga eltrovo konsternis nin. Ni estis haltintaj lau peto de Abdul, por studi iujn surskribajhojn sur shtono, kiam Omar, kiu jhus ekiris, subite haltis kun surprizita ekkrio. Ni rapidis al li, kaj tie, en la mola tero, sin trovis postsignoj de homaj piedoj! Mi ne povas priskribi nian surprizon. Ni decidis sekvi la postsignojn, kaj baldau trovis, ke ili kondukas nin al la granda kupolo pli rekte ol ni mem povus iri. Nia eksciteco estis neesprimebla. Tiuj el ni, kiuj portis defendilojn, tenis ilin pretaj. La vojeto estis nemulte uzata, sed ghi estis klare videbla. Ghi serpentis inter defalintaj fragmentoj kaj ruinighantaj statuoj, kaj kondukis nin lau largha avenuo inter konstruajhoj de vasta grandeco kaj solideco, kiuj multe superis iujn, kiujn ni vidis en Nu-Jok. Ghi aspektis kiel urbo da monumentoj. Dum ni supreniris la monteton al la granda templo kaj vidis ghin tra la arboj, kiuj sin levis super ni, ni miris pro ghia grandeco kaj belegeco. Niaj okuloj vagis kun plezuro super la masivajn kolonojn. Chiu estis hakita el unu bloko, kaj ili estis ankorau blankaj kaj freshaj kvazau nove faritaj. La vojeto kondukis nin sub unu el la malsupraj arkajhoj de la konstruajho, kaj ni alvenis al la alia flanko. Tiun chi flankon ni trovis ech pli belega ol la alian. Che la meza parto sin trovis shtuparo de admirinda vasteco, nun disfalanta kaj en multaj lokoj havanta kreskantajn florojn kaj herbon. Silente suprenirante tiun chi shtuparon, dum la aliaj sekvis, mi ekvidis du homajn piedojn kun la plandoj al ni, lokitajn sur la balustrado supre. Per signo mi atentigis Abdul' pri ili, kaj la okuloj de la maljunulo ekbrilis de ghojo. Chu ghi estas Usonano? Mi konfesas ekscitecon pro la ebla renkonto. Kiom de ili estis tie? kaj kiamaniere ili akceptos nin? Rigardinte mian areton por vidi chu chiuj estas tie, mi kuraghe supreniris la aliajn shtupojn kaj staris antau li. Li ripozis sur stranga kvarpieda segheto, kaj tenis siajn piedojn sur la balustrado, nivele kun la kapo. Vestita de feloj kaj maldelikata shtofo li multe similis al chasisto, kaj li trankvile rigardis min, kvazau Persa nobelo estus chiutaga gasto. Tia akcepto ne plachis al mi, precipe char li restis sidanta, kaj ech ne demetis la piedojn. Li skuis la kuriozan kapon kelkajn fojojn kvazau tio estus suficha saluto. Por konservi mian propran indecon antau miaj kamaradoj mi ne povis permesi ke la barbaro sidu, kaj per signo mi petis lin ke li starighu. Li respondis neghentile krachante el la busho brunan fluidajhon trans la balustradon antau li. Tiam rigardante min per kvazau ridonta, sed samtempe serioza vizagho, li diris ion per nemuzika vocho, kion mi ne komprenis. Je tio Abdul kiu komprenis unu au du vortojn rapide alproksimighis kaj alparolis lin en lia propra lingvo. Sed la barbaro malfacile komprenis, precipe pro la elparolo de Abdul. Tiu chi poste diris al mi ke la lingvo de la viro nemulte malsimilas la lingvon de la Usonanoj, kiel ili ghin skribis antau dek unu jarcentoj. Kiam fine li starighis parolante kun Abdul, mi povis pli bone observi lin. Li estis alta kaj osteca, kun malgracia nuko, kaj aspektis che la unua rigardo, kiel viro kvardekjara. Ni decidis poste ke li havis malpli ol tridek jarojn. Lia flava hauto kaj manko da haroj igis lin aspekti multe pli maljuna ol li estis. Lia mieno ankau surprizis min. Ghi esprimis profundan malghojecon, tamen liaj okuloj estis plenaj de gajeco, kaj lia busho senchese esprimis mokadon. Mi mem ne shatis lian manieron. Li ne shajnis impresata de tiom da fremduloj, kaj tenis sin kvazau estus negrave chu ni lin komprenas au ne. Sed Abdul poste informis min, ke li faris tre multe da demandoj pri ni. Jen kio Abdul eksciis: Tiu chi Usonano kun lia edzino kaj unu maljuna viro estis la solaj, kiuj restis el lia raso. Tridek unu mortis tiun chi someron. En antikvaj tempoj la lando enhavis multajn milionojn de liaj samlandanoj. Ili estis la plej potenca nacio en la mondo. Li ne povis legi. Li havis du nomojn, unu estis "Jon", la alian li jam forgesis. Ili loghis en chi tiu templo, char ghi estas malvarmeta. Kiam la templo estis konstruita, kaj por kia celo, li ne povis diri. Li almontris al la Okcidento, kaj diris ke la lando tie estas kovrita de ruinighintaj urboj. Kiam Abdul diris al li, ke ni estas amikoj, kaj donacis al li belegan chasist-tranchilon, li etendis al li sian dekstran manon kaj tie tenis ghin. Momente Abdul rigardis ghin mire, kiel faris chiuj, tiam kun subita inteligenteco li ekkaptis la etenditan manon en sian propran, kaj movis ghin supren kaj malsupren. Tio chi estis interesa, char Abdul informas nin, ke tiamaniere la Usonanoj salutis unu la alian. Dum chio tio chi okazis, ni eniris grandan rondan salonon sub la kupolo. Tiu chi salono estis vastega, kaj ankorau restis signoj de antaua belegeco. Lau la muroj sin trovis marmoraj statuoj chirkauitaj de hedero, kaj ili rigardis nin per melankoliaj okuloj. Tie chi ni ankau renkontis maldikan maljunulon, kies senhara kapo kaj senbarba vizagho preskau igis min ridi. Lau peto de Abdul nia mastro kondukis nin en kelkajn el la pli malgrandaj chambroj por montri al ni la vivmanieron de la Usonanoj, kaj estas neeble imagi pli patosan miksajhon de gloro kaj ruinigho, de richeco kaj malricheco, de civilizacio kaj barbareco. Malnovaj mebloj, pladoj el arghento, bronzaj figuroj, ech altvaloraj pentrajhoj estis disjhetitaj en la chambroj, flanke de la plej primitivaj iloj. Estis klare, ke la antikvaj artoj jam de longe estis forgesitaj. Kiam ni revenis al la ronda salono nia mastro momente malaperis en chambron, kiun li ne estis montrinta al ni. Li revenis portante shtonan vazon kun malgranda kolo, kaj lin sekvis knabino, kiu portis pokalojn el kupro kaj stano. Tiujn chi shi metis sur defalintan parton de la kupolo, kiun ili uzis kiel tablon. La knabino estis interesa. Shi havis belan kapon, delikatajn trajtojn, flavan hararon, bluajn okulojn, kaj paceman malgajan mienon, kiu tushis mian koron. Se shi estus estinta malbela, la tago estus havinta tute alian finon. Ni chiuj salutis shin, kaj la Usonano diris kelkajn vortojn, kiujn ni prenis kiel prezentajn vortojn. Li plenigis la pokalojn el la shtona vazo, kaj tiam dirante ion, kion Abdul ne komprenis, li etendis sian pokalon kun stranga moveto kaj metis ghin al siaj lipoj. Kiam li tion faris Omar ekkaptegis mian brakon kaj diris: "La ghusta gesto de la fantomo!" Kaj tiam kvazau al si mem. "Kaj hodiau estas la kvara de Julio." Sed li trinkis, kiel faris chiuj, char nia soifo estis forta kaj la odoro de la ora fluidajho estis plej alloga. Ghi havis pli varmegan guston ol la fajroj de la infero. Ghi ankau estis tre potenca kaj tre gajigis la sentojn. Ni tuj farighis felichaj. Kaj estis tiam ke Hason faris senprudentan agon. Estante proksime de la knabino kaj tre impresita de shia beleco, li alparolis shin kiel _Hura-al-missan_(4), kion, kompreneble, shi ne komprenis. Sed tio ne sufichis al li; li poste metis siajn brakojn chirkau shian talion kun la intenco kisi shin. Tre timigita, shi penis liberigi sin. Sed Hason, tenante shian belan mentonon per la alia mano, estis preskau metinta siajn lipojn al shiaj, kiam la maljuna viro levis sian pezan bastonon kaj faligis ghin kun kruela rapideco sur la kapon de nia kamarado. La frapo de la bastono sur la fortan kranion sonadis en la kupolo kaj ehhis tra la malplenaj koridoroj. Josafa Hason palpebrumis kaj shancelighis. Tiam, kun furiozeco en la vizagho, li kuregis sur la maljunulon. Sed tiam la juna Usonano enmiksighis. Li rapide alproksimighis, forte fermis sian ostecan manon kaj kun miriga rapideco shovegis ghin antauen, tiel rekte ke ghi renkontis la vizaghon de Hason, kaj li, je nia surprizo, subite kaj neghentile sidighis sur la marmoran pavimon, kaj la sango elkuregis el la nazo. Li estis kompatinda vidajho. Pro tio ke tiamaniera batalo estis por ni nekonata, ni estis tre konsternitaj, kaj opiniis ke li estas mortigita. Jafar-el-Beg, fortega luktisto, kun potenca korpo, furioze kuregis sur la Usonanon por kiu mi tremis. Sed la brakon li ree elshovegis, kaj Jafar-el-Beg ankau sidighis. Malghoja spektaklo ghi estis, kaj la koro de chiu Perso forte ekbatis. Che tiu chi tempo Hason ree staris, purpura de kolero. Kun levita glavo li kuregis sur nian mastron. La maljuna viro metis sin inter ilin. Hason kun senpripensa krueleco, frapegis la kapon, kaj strechis lin sur la plankon. Momenton la junulo staris konsternita, tiam ekkaptante la bastonon de la maljunulo--peza bastono kun fera pinto--li saltegis antauen, kaj, pli rapide ol vortoj povas diri, donis teruran frapon sur la kapon de Hason, kiu falegis al la planko kun rompita kranio. Chio tio chi okazis en momento, kaj freneza konfuzo sekvis. Miaj kamaradoj eltiris siajn defendilojn kaj kuregis kontrau la Usonano. La knabino kuris antauen au de teruro au por protekti sian amanton, mi ne scias, kiam sago el la pafarko de maristo trapikis shian koron. Tio donis al la Usonano la energion de dekdu homoj. Li senkonsciigis bravan Mulai' per frapo, kiu mortigus bovon. Pri tia furiozeco mi ne havis koncepton. Li malaltigis sian bastonon kiel fulmofajron el la chielo sur la kraniojn de la Persoj, tamen li chiam alproksimighis la pordon por malhelpi siajn malamikojn chirkaui lin. Kvar el nia nombro, en tiom da minutoj, sekvis Hason al la planko. Mulai, Jafar-el-Beg, Taki-u-Din, kaj Zenjan, maristo, kushis strechitaj sur la pavimo, chiuj mortintaj au treege vunditaj. Tiel subite okazis tio chi, ke por mi ghi preskau ne shajnis realajho. Mi kuregis antauen por haltigi la batalon, sed li malkomprenis mian celon, kaj per potenca frapo faligis mian glavon el mia mano, kaj estis jhus levinta la bastonon por doni al mi la duan frapon, kiam brava Omar enpashis por savi min, kaj subite pushegis sian glavon al la viro. Sed ho ve! la Usonano defendis sin per frapo ech pli rapida, kaj malaltigis sian bastonon tiel rapidege sur la kapon de mia kamarado ke ghi kushigis lin kun la aliaj. Kiam Omar falis, mi rimarkis ke la Usonano havis multajn vundojn, char miaj kamaradoj faris multajn sovaghajn atakojn. Li shancelighis kiam li movis sin al la pordo, kaj li apogis sin al la muro momenton, dum la okuloj renkontis la niajn kun elrigardo de batalemo kaj malestimo, kiun mi volonte forgesus. Tiam la bastono falis el lia mano; li shancelighe iris al la granda portiko, kaj falis peze al la pavimo. Abdul kuris al li, sed li estis senviva. Kiam li falis, mirinda afero okazis--neebla afero, kiam mi pensas pri ghi, sed Abdul kaj mi vidis ghin klare. Antau la vasta shtuparo kaj sidanta kontrau tiu chi pordo estas granda statuo de Georgo Vashington. Kiam la Usonano shancelighe falis sur la portiko, kun manoj etenditaj kaj kun la Morto en la koro, tiam chi tiu statuo malrapide mallevis la kapon kvazau por danki pro kuragha batalo. Eble ghi estis la malghoja akcepto de maldolcha fino. La 7an de Julio. Ree sur la maro. Tiuchifoje al Persujo, portante niajn vunditojn kaj la cindrojn de la mortintoj; la cindroj de la enlanduloj kushas sub la Granda Templo. La kranion de la lasta Usonano mi donacos al la muzeo de Teheran. Fino. NOTOJ 1 Tiuj chi objektoj estas nun en la muzeo de Imperia Kolegio en Teheran. 2 Malik kredas ke tiu chi sendube estas "Central Park" iafoje menciita en la Usona literaturo. 3 La "ligna figuro" estis skulptajho reprezentanta Indianon. En Usono tiaj skulptajhoj, lau malnova kutimo, ofte trovighas antau la pordoj de cigar-vendejoj.--Rim. de la tradukinto. 4 La plej anghela el virinoj. _Esperanto Verlag Moller & Borel_ _ Berlin SW., Lindenstrasse 18/19. _ ----------------------------------------------------------- Verkoj tute en Esperanto. -------------------------------- _Sm_ -------------------------------- _Aoro, stenografio 0,20 internacia._ Lernolibro por uzo en la lingvoj Esperanto, angla, franca, germana, rusa kaj hispana de Rudolf Sprotte -------------------------------- _Chu unu lingvo internacia 0,10 au tri?_ Respondo al Sro Prof. Diels, de Prof. Louis Couturat, Paris -------------------------------- _Elektitaj Fabeloj de 0,75 Fratoj Grimm_, tradukis el la germana lingvo Dro Kabe -------------------------------- _Kiel ni plibeligos la 0,25 vivon_, originale verkita de "Saghulo" -------------------------------- _La kormalsanoj, iliaj 0,50 kauzoj kaj kontraubatalo._ Priskribo populara de Dro O. Burwinkel, esperantigis Dro Kunschert, kuracisto en Wiesbaden -------------------------------- _Solvo de la problemo de 0,40 lingvo internacia_, de ***, kun germana traduko de Prof. P. Christaller -------------------------------- _Sub la negho_, taglibro 0,50 de juna loghanto de la Jura montaro, de J. J. Porchat, esperantigis J. Borel -------------------------------- _Tri unuaktaj Komedioj:_ 0,40 "La malfelichuloj" de A. v. Kotzebue.--"Tie-chi oni parolas esperante" de T. Williams.--"La Renkonto" de M. Hankel -------------------------------- _Unua Legolibro_, 0,75 gradigitaj legajhoj kun frazlibro kaj modeloj de leteroj, de Dro Kabe -------------------------------- _Esperanta Sintakso_, lau 0,70 verkoj de Dro Zamenhof kaj aliaj autoroj. En Esperanto verkita de Paul Fruictier -------------------------------- _LA INSTRUANTO_ _5a JARO DE __"__LIBERAJ HOROJ__"_ _Chiumonata organo por lernantoj de Esperanto._ REDAKCIO KAJ ADMINISTRACIO: Esperanto Verlag Moller & Borel, Berlin SW. 68, Lindenstrasse 18-19. JARA ABONPREZO: 2 M. (1 Sm) Por abonantoj de "Germ. Esperantisto" kaj anoj de G. E. A. 1,50 M. afrankite. Tiu jhurnalo, eliranta la 15an de chiu monato, celas prezenti al esperantistoj facilajn kaj instruajn legajhojn. Ghi estas daurigo de la multe shatataj "Liberaj Horoj", antaua aldono al "Germana Esperantisto". Lerta kunlaborantaro helpas la redakcion, liveri al lernantoj facilan, sed tamen interesan kaj bonstilan literaturon. La praktikan uzon de nia lingvo instruas dialogoj, modeloj de leteroj, tekstoj kun apuda nacilingva traduko ktp.; amuza parto liveras interesajn problemojn kaj humorajhojn. ----------------------------------------------------------- Jara abonprezo 2 M. (1 Sm). Por abonantoj de "Germana Esperantisto" kaj membroj de G.E.A. en Germanujo kaj Austrio-Hungarujo nur 1,50 M. (0,75 Sm). Por la cetera eksterlando senescepte 2.-- M. (1 Sm). ----------------------------------------------------------- Esperanto Verlag Moller & Borel, Berlin SW., Lindenstr. 18-19. _Esperanta Biblioteko Internacia_ Tiu-chi biblioteko enhavas facilajn legajhojn de chiulandaj eminentaj Esperantistoj. Ghi tial bonege taugas por ekzercado de la lingvo, chu dum la grupaj kunvenoj, chu per privata legado. _Ghis nun aperis:_ _No. 1. Legolibreto,_ de J. _Borel_ _No. 2. Fabeloj de Andersen,_ tradukitaj el dana lingvo, de _Fr. Skeel-Giorling_ _No. 3. Bona Sinjorino,_ novelo de E. Orzeszko, tradukita el pola lingvo de _Kabe_ _No. 4. Rusaj Rakontoj,_ de Mamin Sibirjak, tradukitaj el rusa lingvo de N. _Kabanov_ _No. 5. Don Kihhoto en Barcelono,_ tradukita el hispana lingvo de _Fr. Pujula y Valles_ _No. 6. El la Biblio,_ trad. Dro L. L. _Zamenhof_ _No. 7. El Dramoj_ (fragmentoj) tradukitaj el germana lingvo, de Dro L. L. _Zamenhof_ _No. 8. El Komedioj_ (fragmentoj), esperantigitaj de Dro L. L. _Zamenhof_ _No. 9. Praktika Frazaro,_ Dialogoj de la chiutaga vivo, kunmetis J. _Borel_ _No. 10/11_ (duobla numero)_. Japanaj Rakontoj._ El japana lingvo, kunmetis _Chif Toshio_ _No. 12. Reaperantoj._ Familia dramo de Henrik Ibsen (la akto), trad. el norvega lingvo de O. _Bunemann_ _No. 13. Bulgaraj Rakontoj,_ el bulgara lingvo tradukis At. D. _Atanasov_ _No. 14/15._ (duobla numero) _Amoro kaj Psihhe_ de Lucius Apulejus el latina lingvo tradukis _Emilo Pfeffer_ _No. 16. Komerca Korespondo,_ kunmetis J. Borel. _No. 17. Konsiloj pri Higieno,_ tradukis J. Borel. _No. 18. La Regho de la Ora Rivero,_ de John Ruskin, el la angla lingvo tradukis Ivy Kellerman, A. M., Ph. Dr. _No. 19. Sinjoro Herkules._ Unuakta burleskajho de Georg Belly, el germana lingvo tradukis H. Arntz kaj M. Butin _No. 20. La lasta Usonano_ de J. A. Mitchell, el la angla lingvo tradukis Lehman Wendell. (La kolekto estas daurigota.) _Prezo po kajero 0,100 Sm (0,20 M.)_ _Serio de 12 volumoj (afrankite) 1,250 Sm (2,50 M.)_ _Chiu libreto enhavas 40-50 paghojn._ _Esperanto Verlag Moller & Borel_ Berlin S.W., Linden-Strasse 18-19. ***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA LASTA USONANO*** CREDITS May 2008 Project Gutenberg Edition Hoss Firooznia Andrew Sly Online Distributed Proofreading Team A WORD FROM PROJECT GUTENBERG This file should be named 25386.txt or 25386.zip. This and all associated files of various formats will be found in: http://www.gutenberg.org/dirs/2/5/3/8/25386/ Updated editions will replace the previous one -- the old editions will be renamed. Creating the works from public domain print editions means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to protect the Project Gutenberg-tm concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. They may be modified and printed and given away -- you may do practically _anything_ with public domain eBooks. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution. THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE _Please read this before you distribute or use this work._ To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase "Project Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg-tm License (available with this file or online at http://www.gutenberg.org/license). Section 1. General Terms of Use & Redistributing Project Gutenberg-tm electronic works 1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. 1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic works. See paragraph 1.E below. 1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is in the public domain in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. 1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country outside the United States. 1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: 1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed: This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at http://www.gutenberg.org 1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived from the public domain (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. 1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work. 1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. 1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg-tm License. 1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg-tm web site (http://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. 1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. 1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided that - You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm works. You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work. You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg-tm works. 1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. 1.F. 1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread public domain works in creating the Project Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment. 1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES -- Except for the "Right of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE. 1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND -- If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem. 1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS,' WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. 1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions. 1.F.6. INDEMNITY -- You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life. Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state's laws. The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered throughout numerous locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation's web site and official page at http://www.pglaf.org For additional contact information: Dr. Gregory B. Newby Chief Executive and Director gbnewby@pglaf.org Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide spread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS. The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit http://www.gutenberg.org/fundraising/donate While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate. International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: http://www.gutenberg.org/fundraising/donate Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition. Each eBook is in a subdirectory of the same number as the eBook's eBook number, often in several formats including plain vanilla ASCII, compressed (zipped), HTML and others. Corrected _editions_ of our eBooks replace the old file and take over the old filename and etext number. The replaced older file is renamed. _Versions_ based on separate sources are treated as new eBooks receiving new filenames and etext numbers. Most people start at our Web site which has the main PG search facility: http://www.gutenberg.org This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. ***FINIS***