The Project Gutenberg EBook of Eta Eyolf, by Henrik Ibsen This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org Title: Eta Eyolf Author: Henrik Ibsen Translator: Odd Tangerud Release Date: December 13, 2007 [EBook #23837] Language: Esperanto Character set encoding: ASCII *** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ETA EYOLF *** Produced by Andrew Sly with thanks to Odd Tangerud for his continuing assistance in preparing his Ibsen translations for Project Gutenberg HENRIK IBSEN ETA EYOLF (LILLE EYOLF) (1894) Dramo en tri aktoj Tradukis Odd Tangerud Eldono 1997 Jec Scandinavia a/s Postboks 28, N - 3401 Lier Tlf.. 32 85 50 03. Fax. 32 85 50 82 ISBN 82-91707-58-8 ETA EYOLF ROLOJ: ALFRED ALLMERS, bienulo, literaturisto, iama pohora instruisto. Sinjorino RITA ALLMERS, lia edzino. EYOLF, ilia infano; nau jarojn agha. Fraulino ASTA ALLMERS, pli juna duonfratino de Alfred. Ingheniero BORGHEJM. RATO-FRAULINO. (La okazajhoj trovas lokon en la bieno de _Allmers_ che la fjordo, kelkajn mejlojn de la urbo.) UNUA AKTO (Bela, riche ekipita ghardena chambro. Multaj mebloj, floroj, plantoj. En la fono malfermitaj vitraj pordoj al verando. Vasta elvido super la fjordon. Arbarkovritaj montetoj fore. Sur ambau flankaj muroj estas pordoj; tiu dekstre estas duobla pordo kaj iom pli malantaua. Antaue dekstre estas sofo kun opaj kusenetoj kaj kovriloj. Seghoj kaj malgranda tablo che la sofoangulo. Antaue maldekstre estas pli granda tablo kun apogseghoj chirkaue. Sur la tablo staras kofreto. Estas frua somermateno en varma sunvetero.) (_Sinjorino Rita Allmers_ staras apud la tablo, kun la dorso dekstren, elprenante el la kofreto. Shi estas bela, iom granda, shvelbrusta, blonda sinjorino de proksimume 30 jaroj. Vestita en hela matenrobo.) (Iom poste _fraulino Asta Allmers_ envenas tra la pordo dekstre, vestita en helbruna somerkostumo kun chapelo, jako kaj sunshirmilo. Sub la brako shi havas sufiche grandan, shlositan tekon. Shi estas svelta, mezalta, kun malhelaj haroj kaj profundaj, seriozaj okuloj. 25 jara.) ASTA (enveninta tra la pordo) Bonan matenon, kara Rita. RITA (turnas la kapon kaj kapsignas al shi) Jen, -- chu estas vi, Asta! Chu vi tiel frue venas el la urbo? Tiom foren al ni? ASTA (metas la vestajhojn sur seghon apud la pordo) Jes, mi havis ech ne momentan kvieton. Shajnis al mi, ke mi nepre _devis_ iri chi tien kaj vidi etan Eyolf hodiau. Kaj ankau vin. (metas la tekon sur la tablon che la sofo) Kaj mi veturis per la vaporshipo. RITA (ridetas al shi) Kaj surborde vi eble renkontis iun au alian bonan amikon? Tiel hazarde, mi pensas. ASTA (trankvile) Ne, mi tute ne renkontis iun konatulon. (rigardas en la kofreton) Sed, Rita, -- kio do tio estas? RITA (daure elpakas) La valizo de Alfred. Chu vi ne rekonas ghin? ASTA (ghoja, proksimighas) Chu! Alfred revenis hejmen? RITA Jes, imagu, -- li venis tute neatendite per la nokta trajno. ASTA Ho, do estis _tio_, kion mi sentis! Estis _tio_, kio tiris min chi tien! -- Kaj li nenion skribis antaue? Ech ne poshtkarton? RITA Ech ne unu vorton. ASTA Ech ne telegrafis? RITA Jes, horon antau ol li venis. Tute mallonge kaj malvarme. (ridas) Chu ne kutimas al li, Asta? ASTA Jes ja. Chion li faras tiel senemocie. RITA Sed des pli ghuinde estis, kiam mi havis lin reen. ASTA Jes, mi ja komprenas. RITA Ech dek kvar tagojn antau ol mi atendis lin! ASTA Kaj li fartas bone? Ne deprimata? RITA (fermas la kofreton kaj ridetas al shi) Li aspektis kvazau transformita, kiam li envenis tra la pordo. ASTA Kaj ech ne laca, chu? RITA Jes, laca mi kredas ke li vere estis. Sufiche laca, jes. Sed, la kompatindulo, li ja iris piede preskau la tutan vojon. ASTA Kaj la aero inter la altaj montoj certe estis iom akra por li. RITA Ne, tion mi vere ne opinias. Mi audis lin tusi ech ne unu fojon. ASTA Jen, vi vidu! Do estis tamen bone, ke la kuracisto decidigis lin fari tiun ekskurson. RITA Jes, nun, kiam ghi fine estas finita, jen --. Sed komprenu, ke estis terura tempo por mi, Asta. Pri tio mi neniam volis paroli. Kaj vi ja malofte vizitis min -- ASTA Jes, eble ne estis juste de mi. Sed -- RITA Nu, nu, nu, -- vi havas ja la lernejon tie en la urbo. (ridetas) Kaj nia vojkonstruisto -- li estis ja forvojaghinta, ankau li. ASTA Ho, lasu nun tion, Rita! RITA Nu ja do. Ni lasu la vojkonstruiston. -- Sed kiom mi sopiris por Alfred! Tia malpleneco! Forlasita, en dezerto! Hu, aspektis kvazau iu estus enterighinta en la domo --! ASTA Nu, bona Dio, -- nur ses au sep semajnojn -- RITA Jes, sed memoru, ke Alfred neniam antaue estis for de mi. Ech ne tagnokton. Neniam en chiuj tiuj dek jaroj -- ASTA Ne, sed tial mi opinias, ke vere ne tro frue estis, ke li chi-jare iom elvenis. Li devus fari montaran ekskurson chiun someron. Tion li estus devinta. RITA (duone ridetante) Ak do, vi facile parolas, vi. Se mi estus tiom -- tiom sagha kiel vi, mi eble lasus lin libera pli frue -- eble. Sed shajnis al mi, ke mi ne povis, Asta! Aspektis al mi, kvazau mi neniam plu revidus lin. Chu vi _tion_ ne komprenas? ASTA Ne. Sed eble estas pro tio, ke mi mem havas neniun por perdi. RITA (kun shercema rideto) Vere neniun -- chu? ASTA Ne lau mia scio. (interrompante) Sed diru, Rita, -- kie estas Alfred? chu li ankorau dormas? RITA Ho, ne. Li ellitighis same frue hodiau, kiel li kutimas. ASTA Nu, kaj do li vershajne ne estis tro laca. RITA Jes, chi-nokte. Kiam li venis. Sed nun li havis Eyolf ene che si pli ol unu horon. ASTA La kompatinda, eta, pala knabo! Chu li nun denove komencu lernadi kaj lernadi? RITA (levante la shultrojn) Vi scias, ke estas kiel Alfred deziras. ASTA Jes, sed mi opinias, ke vi devus tion kontraustari, Rita. RITA (iom senpacienca) Ne, -- kiel do vi pensas, -- en tio mi vere ne povas min enmiksi. Tiujn rilatojn Alfred pli bone komprenas ol mi. -- Kaj pri kio vi opinias ke Eyolf sin okupigu? Li ja ne povas chirkaukuri kaj ludi, li, -- kiel aliaj infanoj. ASTA (decidite) Mi parolu kun Alfred pri tio chi. RITA Jes, kara, tion faru. -- Nu, jen vidu -- (_Alfred Allmers_, en somerkostumo, permane kondukante _Eyolf_, envenas tra la pordo maldekstre. Li estas svelta, belstatura viro de 36-37 jaroj, kun plachaj okuloj, maldensa hararo kaj barbo. Lia vizagho aspektas serioze kaj penseme. -- _Eyolf_ havas vestajhon de fasono kiel uniformo kun oraj shnuroj kaj leonbutonoj. Li lamas kaj havas lambastonon sub la maldekstra brako. La gambo estas lama. Li estas malaltkreska, aspektas malsane, sed havas belajn, saghajn okulojn.) ALLMERS (lasas _Eyolf_; ghoja aliras kaj donas al _Asta_ ambau manojn) Asta! Karega Asta! Jen vi chi tie en nia forejo! Kaj ke mi baldaue vin vidus! ASTA Shajnis al mi ke mi devus --. Bonvenon ree hejmen! ALLMERS (agitas shiajn manojn) Dankon. RITA Chu li ne aspektas admirinde? ASTA (fiksrigardas lin) Aminde! Vere aminde! Kun brilaj okuloj! Nu, do vi certe multe skribis dumvoje. (ghoje ekkriante) Chu eble la tuta libro estas preta, Alfred? ALLMERS (shultrotiras) La libro --? Ho, _ghi_ -- ASTA Jes, mi imagis, ke por vi pli facile farighus, kiam vi elvenus. ALLMERS Tion ankau mi opiniis. Sed vidu, -- farighis tute alie, kara. Mi vere ech ne skribis linion en la libro. ASTA Vi ne skribis --! RITA Nu tiel! Mi ne komprenis, kial la amaso da papero kushas netushita en la valizo. ASTA Sed, kara Alfred, pri kio vi do okupighis dum tiu longa tempo? ALLMERS (ridetas) Nur promenadis kaj pensis kaj pensis kaj pensis. RITA (metas sian brakon chirkau lian shultron) Iomete pensis pri tiuj, kiuj hejme sidis? ALLMERS Jes, kompreneble. Ech multe. Chiun opan tagon. RITA (lasas lin) Nu, do chio estas ja en bona ordo. ASTA Sed nenion skribis en la libro? Kaj tamen vi jen povas aspekti tiom ghoja kaj kontenta? Tia vi ne alie kutimas esti. Ne kiam la laboro estas peza, mi opinias. ALLMERS Jen vi pravas. Char mi vere estis stulta antaue, komprenu. La pensado, _ghi_ entenas la plej bonan en la homo. Kio skribighas sur la paperon, ne multe taugas. ASTA (ekkriante) Ne multe taugas! RITA (ridas) Sed chu vi frenezighus, Alfred! EYOLF (fideme suprenrigardas al li) Ho jes, pachjo, -- kion _vi_ skribas, tio taugas. ALLMERS (ridetas kaj glittushas liajn harojn) Ja, ja, char _vi_ tion diras, do --. Sed kredu min, -- iu venos poste, kiu ech pli taugos. EYOLF Kaj kiu li do estus? Ho, diru! ALLMERS Paciencu. Li certe venos kaj prezentos sin. EYOLF Kaj kion do vi jen faros? ALLMERS (serioze) Tiam mi denove iros en la montaron -- RITA Fi, hontu, Alfred! ALLMERS -- supren sur la altejojn kaj la altajn vastejojn. EYOLF Pachjo, chu vi ne kredas, ke mi baldau estos tiom forta, ke mi povos akompani vin? ALLMERS (dolorige tushata) Ho jes, eble, mia knabeto. EYOLF Char al mi aspektas tiom grande, ke ankau mi povus grimpi la montojn. ASTA (deturnante) Jen, kiel bela kaj belvestita vi estas hodiau, Eyolf! EYOLF Jes, chu ne, onklino? ASTA Jes ja. Chu estas pro pachjo, ke vi metis la novajn vestajhojn? EYOLF Jes, mi petis panjon pri tio. Char mi volis ke pachjo vidu min tia. ALLMERS (mallaute al _Rita_) Vi ne devus doni al li tian kostumon. RITA (mallaute) Ho, li tiom longe petegis min. Ege petis. Li ne lasis min en paco. EYOLF Kaj audu, pachjo, -- Borghejm achetis al mi pafarkon. Kaj ankau trejnigis min pafi. ALLMERS Jen, jes, vere estas io por vi, Eyolf. EYOLF Kaj kiam li venontfoje revenos, mi ankau petos lin instrui al mi naghi. ALLMERS Naghi! Ho, sed kial vi do tion volas! EYOLF Jes, char chiuj knaboj malsupre sur la marbordo, ili scipovas naghi. Estas nur mi, kiu ne scipovas. ALLMERS (kortushita, metas la brakojn chirkau lin) Estas permesite lerni chion kion vi volas! Chion kion vi mem deziras lerni. EYOLF Jes, chu vi scias kion mi pleje deziras, pachjo? ALLMERS Nu? Diru? EYOLF Pleje mi deziras lerni farighi soldato. ALLMERS Ho, eta Eyolf, estas multaj aliaj okupoj, kiuj estas pli bonaj ol tiu. EYOLF Jes, tamen kiam mi estos granda, tiam mi ja devas esti soldato. Tion vi ja scias. ALLMERS (premegas la manojn) Jes, jes, jes; ni vidos -- ASTA (eksidas che la tablo dekstre) Eyolf! Venu al mi, kaj mi ion al vi rakontos. EYOLF (iras al shi) Kio estas, onklino? ASTA Imagu, Eyolf, mi vidis la Rato-fraulinon. EYOLF Chu! Vi vidis la Rato-fraulinon! Ho, vi nur sherctrompas min! ASTA Ne, estas vero. Mi vidis shin hierau. EYOLF Kie vi do vidis shin? ASTA Mi vidis shin sur la vojo, ekster la urbo. ALLMERS Ankau mi vidis shin ie en la kamparo. RITA (kiu sidas en la sofo) Eble ankau ni vidos shin, Eyolf. EYOLF Onklino, chu ne estas strange, ke shi estas nomita Rato-fraulino? ASTA La homoj nur nomas shin tiel, char shi iras tra kamparo kaj lau bordoj forpelante chiujn ratojn. ALLMERS Efektive shi laudire estas nomita fraulino Lup, mi kredas. EYOLF Lup? Tio ja signifas lupo. ALLMERS (Frapetas lin sur la kapon) Jen, ankau _tion_ vi scias, Eyolf! EYOLF (pensema) Do eble estas vero, ke shi estas lup-fantomo dum la nokto. Chu vi tion kredas, pachjo? ALLMERS Ho ne, tion mi ne kredas. -- Sed nun vi devus iri eksteren kaj iom ludi en la ghardeno. EYOLF Chu vi ne opinias, ke estas pli bone ke mi kunportu kelkajn librojn? ALLMERS Ne, de nun neniujn librojn. Prefere iru malsupren al la aliaj knaboj sur la bordo. EYOLF (ghenata) Ne, pachjo, mi ne volas malsupreniri al la knaboj hodiau. ALLMERS Kaj kial ne? EYOLF Ne, char mi surhavas chi tiujn vestajhojn. ALLMERS (sulkas la frunton) Chu ili mokridas -- mokridas viajn belajn vestajhojn! EYOLF (eviteme) Ne, tion ili ne kuraghas. Char tiam mi batus ilin. ALLMERS Nu ja, -- kion do --? EYOLF Sed ili estas tiom malbonkondutaj, tiuj knaboj. Kaj ili diras, ke mi neniam povos farighi soldato. ALLMERS (kun subpremata kolero) Kial ili do tion diras? EYOLF Eble ili estas enviemaj. Char, pachjo, ili estas ja tiom malrichaj, ke ili devas iri nudpiede. ALLMERS (mallaute, kun sufokata vocho) Ho, Rita, -- kiom jeno turmentas mian koron! RITA (trankviligante, ekstaras) Nu, nu, nu! ALLMERS (minacante) Sed tiuj knaboj, iam ili lernos, kiuj estas majstroj tie malsupre sur la bordo! ASTA (auskultante) Iu frapas. EYOLF Certe estas Borghejm! RITA Envenu! (La _Rato-fraulino_ envenas silente kaj trankvile tra la dekstra pordo. Shi estas malalta, maldika, kurba estajho, maljuna, grizhara, kun akraj pikantaj okuloj. Vestita en malnovmoda, flordesegnita robo kun kufo kaj manteleto. Per la mano shi tenas grandan, rughan pluvshirmilon, kaj sur la brako, en shnuro, nigran saketon.) EYOLF (mallaute, tenante la robon de _Asta_) Onklino! Eble estas shi! RATO-FRAULINO (genufleksas che la pordo) Mi humile petas permeson, -- chu la gesinjoroj havas ion ronghantan en la domo? ALLMERS Ni? Ne, mi ne kredas. RATO-FRAULINO Jes, char alie mi volonte shatus helpi la gesinjorojn senigi sin de tio. RITA Jes, jes, ni komprenas. Sed ni havas neniujn tiajn. RATO-FRAULINO Estas vere malfeliche. Char ghuste nun mi faras rondvojaghon. Kaj neniu scias, kiam mi revenos en tiu chi regiono. -- Ho, kiom laca mi estas! ALLMERS (montras al segho) Jes, vi tiel aspektas. RATO-FRAULINO Oni devus ja neniam farighi laca bonfarante al la malfelichaj etuloj, kiuj estas malamataj kaj persekutataj tiom severe. Sed la fortoj elcherpighas. RITA Eble vi volas sidi kaj iom ripozi? RATO-FRAULINO Multajn dankojn. (eksidas sur seghon inter la pordo kaj la sofo) Char la tutan nokton mi okupighis en aferoj. ALLMERS Nu tiel? RATO-FRAULINO Jes, sur la insuloj. (klukridas) La homoj vere bezonis sendi por mi. Nu, ili ege malemis. Sed estis la nura rimedo. Ili tamen devis ronghi la acidan pomon. (rigardas _Eyolf_ kaj kapsignas) Acidan pomon, sinjoreto. Acidan pomon. EYOLF (senpere, iom timigita) Kial devis ili --? RATO-FRAULINO Kion? EYOLF Ronghi ghin? RATO-FRAULINO Fakte ili ne povis sin plu nutri. Pro la ratoj kaj chiuj iliaj ratinfanoj; la juna sinjoro certe komprenas. RITA Hu! La kompatinduloj, chu ili havas tiom da _ili_? RATO-FRAULINO Jes, svarmegis. (ridas silente kaj kontente) En la litoj ili svarmadis kaj chirkaukuris la tutan nokton. En la laktujojn ili falis. Kaj trans la plankojn ili siblante kuradis chiudirekten. EYOLF (mallaute, al _Asta_) Tien mi neniam volas vojaghi, onklino. RATO-FRAULINO Kaj jen _mi_ venis -- kaj krome iu alia. Kaj ni kunprenis ilin, chiujn. La dolchajn etulojn! Al ili chiuj ni du metis finon. EYOLF (kriante) Pachjo, -- jen, jen! RITA Bona Dio, Eyolf do! ALLMERS Kio okazas? EYOLF (montras) Estas io baraktanta en la saketo! RITA (maldekstren; krias) Hu do! Elpelu shin, Alfred! RATO-FRAULINO Ho, karega sinjorino, ne timu tian etan figurachon. ALLMERS Sed kio do tio estas? RATO-FRAULINO Estas nur Mopsulo. (malligas la saketon) Venu nun el la mallumo, vi karega amiko mia. (_Hundeto_ kun largha, nigra muzelo metas sian kapon el la saketo.) RATO-FRAULINO (kape kaj mane signas al _Eyolf_) Proksimighu nur fide, vi eta vundita batalanto! Ghi ne mordas. Alvenu! Alvenu! EYOLF (tenas sin al _Asta_) Ne, mi ne kuraghas. RATO-FRAULINO Chu ne shajnas al la juna sinjoro, ke ghi havas mildan kaj shatindan aspekton? EYOLF (surprizita, montras) Tiu _jena_? RATO-FRAULINO Jes, ghuste ghi. EYOLF (duonlaute, fiksrigardas la hundon seninterrompe) Shajnas al mi ke ghi havas la plej teruran -- aspekton kiun mi iam vidis. RATO-FRAULINO (fermas la saketon) Ho, shanghighos, shanghighos. EYOLF (senpere proksimighas, tute proksime, kaj facile glitfrapetas la saketon.) Delikata, -- delikata ghi tamen estas. RATO-FRAULINO (kun konsiderema vocho) Sed nun ghi estas tiom laca kaj elcherpita, la kompatindulo. Tiom ege laca ghi estas. (rigardas al _Allmers_) Char estas fortostrecha, -- tia ludo, sinjoro komprenu. ALLMERS Kian ludon vi sugestas? RATO-FRAULINO La allogado. ALLMERS Aha, estas eble la hundo, kiu logas la ratojn. RATO-FRAULINO (kapsignas) Mopsulo kaj mi. Ni du kunlaboras. Kaj tio iras glate. Almenau _aspekte_. Ghi ekhavas shnuron ligitan al la kolringo. Kaj jen mi kondukas ghin tri fojojn chirkau la domon. Kaj ludas bushharmonikon. Kaj kiam _tion_ ili audas, tiam ili trudighas supren el la keloj kaj malsupren de la subtegmentejoj kaj el le truoj, -- chiuj tiuj benindaj, etaj kreajhoj. EYOLF Chu tiam ghi mortmordas ilin? RATO-FRAULINO Ho, fore de tio! Ne, ni iras en la boaton, li kaj mi. Kaj ili sekvas post ni. La grandaj kaj iliaj etuloj. EYOLF (strechita) Kaj jen kio --? Rakontu! RATO-FRAULINO Jen ni debordighas. Kaj mi julas kaj ludas bushharmonikon. Kaj Mopsulo, ghi naghas malantaue (kun fajrer-shutantaj okuloj) Kaj chiuj tiuj kiuj svarmadis kaj chirkaukuris, ili sekvas, sekvas nin sur la profundan akvon. Jes, char tion ili devas! EYOLF Kial ili devas? RATO-FRAULINO Ghuste char ili ne _volas_. Char ili tiom timotremas antau la akvo, -- tial ili trudighas en ghin. EYOLF Chu tiam ili dronas? RATO-FRAULINO Chiu kreita opulo. (pli mallaute) Kaj jen chio estas tiom trankvila kaj bona kaj malluma por la shatindaj etuloj, kiom ili nur povas deziri. Dormas tie malsupre en tia dolcha kaj longa dormo. Chiuj tiuj kiujn la homoj malamas kaj persekutas. (ekstaras) Nu, en pli fruaj tempoj mi ne bezonis Mopsulon. Tiam mi mem allogis. Mi sola. EYOLF Kion vi allogis? RATO-FRAULINO Homojn. Precipe unu. EYOLF (strechita) Ho, diru al mi, kiu li estis! RATO-FRAULINO (ridas) Estis mia amato, tiu, vi eta charmulo! EYOLF Kie li do nun estas? RATO-FRAULINO (malmole) Malsupre che chiuj tiuj ratoj. (denove milde) Sed nun mi devas denove eliri al la aferoj. Chiam survoje. (al _Rita_) Chu la gesinjoroj tute ne bezonas min hodiau? Char tial mi povus finfari samtempe. RITA Dankon ne; mi opinias, ke ne estas bezonata. RATO-FRAULINO Nu-ja, plej kara sinjorino, oni neniam scias --. Se la gesinjoroj rimarkus, ke estas io kio ronghadas, -- kaj svarmas kaj chirkaukuras. -- jen sendu por mi kaj Mopsulo. -- Adiau, adiau milfoje. (Shi eliras tra la pordo dekstre.) EYOLF (mallaute triumfe al _Asta_) Onklino, jen pensu, ke ankau _mi_ vidis la Rato-fraulinon! (_Rita_ eliras sur la verandon kaj ventumas sin per poshtuko. Iom poste _Eyolf_ gardeme kaj nerimarkite eliras dekstren.) ALLMERS (prenas la tekon de la tablo che la sofo) Chu estas _via_ teko, tiu chi, Asta? ASTA Jes, mi havas kelkajn malnovajn leterojn en ghi. ALLMERS Nu, la familiajn leterojn -- ASTA Char vi ja petis min ordigi ilin por vi dum via foresto. ALLMERS (frapetas shian kapon) Kaj jen por _tio_ vi trovis tempon, vi! ASTA Ho jes. Mi faris tion parte chi tie kaj parte en la urbo che mi mem. ALLMERS Dankon, kara --. Chu vi trovis ion apartan en ili? ASTA (suprajhe aludante) Nu, -- ion au alian oni ja chiam trovas en tiaj malnovaj paperoj, vi scias. (mallaute, sincere) Tio en la teko, tio estas la leteroj de patrino. ALLMERS Do, tiujn vi ja kompreneble mem retenos. ASTA (kun sindevigo) Ne. Mi deziras, ke ankau vi tralegu ilin, Alfred. Iam, -- pli malfrue en la vivo. -- Sed hodiau mi ne kunprenis la shlosilon de la teko. ALLMERS Ne estas bezonata, kara Asta. Char mi tamen neniam legos la leterojn de via patrino. ASTA (fiksrigardas lin) Do mi iam, -- tiel en hejmeca vespera horo, rakontu al vi ion de tio, kio tie estas rakontita. ALLMERS Jes, tion vi prefere faru. Sed gardu nur la leterojn de via patrino. Vi ne havas tro da memorajhoj post shi. (Li donas la tekon al _Asta_. Shi prenas ghin kaj metas ghin sur la seghon sub la supervestajhojn.) (_Rita_ reen venas en la chambron.) RITA Hu, shajnas al mi, ke tiu maljuna, terura virinacho kvazau kunportis kadavran odoron. ALLMERS Jes, iom timiginda shi ja estis. RITA Mi preskau sentis min malsana, dum shi estis en la chambro. ALLMERS Krome mi povas kompreni tiun trudan, logantan forton, pri kiu shi parolis. La soleco supre inter la montopintoj kaj sur la vastaj altebenajhoj havas ion de la sama. ASTA (rigardas lin atenteme) Kio vere okazis en vi, Alfred? ALLMERS (ridetas) En mi? ASTA Jes, io estas. Kvazau metamorfozo. Ankau Rita rimarkis tion. RITA Jes, mi tion vidis tuj kiam vi revenis. Sed tio do nur estas por bono, tio, Alfred? ALLMERS _Devas_ esti por bono. Kaj estu kaj farighu por bono. RITA (ekkrie) Vi ion spertis dum la vojagho! Ne neu! Char mi vidas lau via aspekto! ALLMERS (skuas la kapon) Ech nenion -- ekstere. Sed -- RITA (strechita) Sed --? ALLMERS Interne en mi vere okazis eta metamorfozo. RITA Ho Dio --! ALLMERS (trankviligante, frapetas shian manon) Nur por bono, kara Rita. Pri tio vi senzorge fidu. RITA (eksidas sur la sofon) Tion chi vi nepre al ni tuj rakontu. Chion! ALLMERS (turnas sin al _Asta_) Jes, ni eksidu, ankau ni. Jen mi provos rakonti. Plej eble bone. (Li eksidas sur la sofon apud _Rita_. _Asta_ antauentiras seghon kaj eksidas proksime apud li. Mallonga pauzo.) RITA (rigardas lin kvazau esperante) Jen do --? ALLMERS (rigardas antauen) Kiam mi pripensas mian antauan vivon -- kaj mian sorton -- dum la lastaj dek -- dekunu jaroj, ghi aspektas por mi kvazau fabelo au kvazau revo. Chu ne ankau al vi tiel aspektas, Asta? ASTA Jes, multmaniere ankau mi tion trovas. ALLMERS (daurigante) Kiam mi pensas pri tio, kion ni du estis pli frue, Asta. Ni du kompatindaj, malrichaj, orfoj -- RITA (senpacience) Nu do, tio okazis ja antau longe. ALLMERS (sen shin auskultante) Kaj nun mi sidas chi tie en richeco kaj pompo. Povis plenumi mian vivotaskon. Povis labori kaj studi, -- chio lau propra emo. (etendas la manon) Kaj tiun tutan, nekompreneblan felichon -- ghin ni shuldas al vi, kara Rita. RITA (duone sherce, duone senvole, ekfrapetas lin sur la manon) Nun vi bonvole chesu pri tiu babilado. ALLMERS Mi ja nur tion mencias kiel ia enkonduko -- RITA Ho, transsaltu do tiun enkondukon! ALLMERS Rita, -- ne kredu, ke estis la konsilo de la kuracisto, kiu pelis min supren en la montaron. ASTA Vere ne, Alfred? RITA Kio do pelis vin? ALLMERS Estis tio, ke mi ne plu trovis trankvilon che mia labortablo. RITA Ne trankvilon! Kara, kiu do ghenis vin! ALLMERS (skuas la kapon) Neniu de ekstere. Sed mi havis senton en mi, ke mi rekte misuzis -- au -- neglektis miajn plej bonajn talentojn. Ke mi malshparis la tempon. ASTA (grandokule) Dum vi skribis la libron? ALLMERS (kapjesas) Char mi havas ja ne nur por tio talentojn. Mi eble povus fari ankau ion alian. RITA Chu pri tio vi sidis cerbumante? ALLMERS Jes, pleje tio. RITA Kaj tial vi laste farighis nekontenta pri vi mem. Kaj ankau pri ni aliuloj. Jes, char tia vi estis, Alfred! ALLMERS (rigardas antauen) Tie mi sidis kurbigita super la tablo kaj skribis tagon post tago. Multfoje ankau duonan nokton. Skribis kaj skribis sur la granda, dika libro pri "La homa respondeco". Hm! ASTA (metas sian manon sur lian brakon) Sed, kara, -- tiu libro estu ja la verko de via vivo. RITA Jes, tion vi ja sufiche ofte diris. ALLMERS Tiel mi pensis. Ghuste de la tempo kiam mi komencis farighi plenkreska. (kun varma esprimo en la okuloj) Kaj jen vi igis min kapabla ekkomenci ghin, vi, kara Rita -- RITA Ho, bla, bla! ALLMERS (ridetas al shi) -- vi kun via oro kaj viaj verdaj arbaroj -- RITA (duone ridante, duone chagrenita) Se ankoraufoje vi elbushigas tiun stultajhon, mi batos vin. ASTA (rigardas lin maltrankvile) Sed la libro, Alfred? ALLMERS Ghi kvazau komencighis forighi. Sed pli kaj pli altighis la penso pri pli superaj devoj, kiuj prezentis postulojn al mi. RITA (radia, prenas lian manon) Alfred! ALLMERS La penso pri Eyolf, kara Rita. RITA (seniluziigita, malprenas lian manon) Nu ja, -- pri Eyolf! ALLMERS Pli kaj pli profunden eta Eyolf prenis lokon en mi. Post la fatala falo de la tablo --. Kaj pleje post kiam ni certighis, ke estas nekuraceble -- RITA (insiste) Sed vi ja zorgas pri li lau chiuj povoj, Alfred. ALLMERS Kiel lerneja instruisto, jes. Sed ne kiel patro. Kaj patro estas kio mi de nun volas esti por Eyolf. RITA (rigardas lin kaj skuas la kapon) Aspekte mi ne vere komprenas vin. ALLMERS Mi celas, ke mi el chiuj miaj povoj volas provi igi lian nekuraceblan staton tiom milda kaj facila kiom elpenseble. RITA Ho, sed, vi, -- dank' al Dio, mi opinias, ke li ne sentas tion tiom profunde. ASTA (kortushita) Ho jes, Rita, li sentas. ALLMERS Jes, estu certa, ke li sentas tion profunde. RITA (senpacience) Sed, kara, -- kion pli povas vi do por li fari? ALLMERS Mi volas provi lumigi chiujn tiujn richajn eblecojn, kiuj aperas en lia infana animo. Chio kion li havas en si de noblaj ghermoj, mi volas instigi al kresko, -- porti florojn kaj fruktojn. (pli kaj pli arde; ekstaras) Kaj mi volas pli ol _tio_! Mi volas helpi lin harmoniigi siajn dezirojn kaj tion, kio kushas atingebla antau li. Char tia li ne estas nun. Lia tuta aspiro celas tion, kio lian tutan vivon restos por li neatingebla. Sed mi volas krei senton de felicho en lia animo. (Li pashas kelkajn fojojn tien kaj reen sur la planko. _Asta_ kaj _Rita_ sekvas lin per la okuloj.) RITA Vi devus preni tiujn aferojn pli trankvilanime, Alfred! ALLMERS (haltas apud la tablo maldekstre kaj rigardas ilin) Eyolf daurigu la verkon de mia vivo. Se li tion volas. Au li povas elekti ion, kio estas plene lia propra. Plej eble tio. -- Do, chiuokaze mi lasas mian resti. RITA (ekstaras) Sed, plej kara Alfred, -- chu vi ne povas labori por vi ambau, vi kaj Eyolf? ALLMERS Ne, tion mi ne povas. Neeble! Mi ne povas dividi min mem. Kaj tial mi cedas. Eyolf estu la superulo en nia parencaro. Kaj mi faros _tion_ la verko de mia vivo fari lin la superulo. ASTA (ekstaris kaj iras al li) Tio chi kostis por vi terure severan batalon, Alfred. ALLMERS Jes, efektive. Chi-hejme mi ne estus reginta min mem. Neniam trudinta min mem al rezigno. Neniam chi-hejme. RITA Tial vi do faris vojaghon chi-somere? ALLMERS (kun lumantaj okuloj) Jes! Kaj jen mi atingis supren en la senfinan solecon. Vidis la sunlevighon lumi sur la pintojn. Sentis min pli proksima al la steloj. Kvazau en kompreno kaj komunumo kun ili. Kaj jen mi kapablis. ASTA (malghoje) Sed neniam plu vi daurigos skribi la libron pri "La respondeco de la homo"? ALLMERS Ne, neniam, Asta. Mi ne povas dividi min inter du taskoj, mi ja diras. -- Sed mi volas realigi la respondecon de la homo -- en mia vivo. RITA (kun rideto) Chu vi vere kredas ke vi povas subteni tiajn altajn intencojn chi-hejme? ALLMERS (prenas shian manon) Lige kun vi mi povas. (etendas la alian manon) Kaj lige ankau kun vi, Asta. RITA (retiras sian manon) Do kun du. Vi tamen povas vin dividi. ALLMERS Sed plej kara Rita --! (_Rita_ foriras de li kaj haltas che la pordo de la ghardeno.) (Iu frapas facile kaj rapide sur la pordon dekstre. _Ingheniero Borghejm_ rapide envenas. Li estas juna viro iom pli ol 30 jaroj. Hela kaj brava esprimo, Rekta staturo.) BORGHEJM Bonan matenon, bonan matenon, sinjorino! (Haltas ghoja je la vido de _Allmers_.) Ho ne, kion mi vidas! Jam reen hejme, sinjoro Allmers? ALLMERS (skuas lian manon) Jes, mi revenis chi-nokte. RITA (gaje) Li ne plu havis forpermeson, sinjoro Borghejm. ALLMERS Ho ne, tio do ne estas vero, Rita -- RITA (venas pli proksimen) Jes, certe estas vero. Lia forpermeso finighis. BORGHEJM Nu, vi tenas vian edzon per strechaj bridoj, sinjorino? RITA Mi subtenas miajn rajtojn. Kaj chio devas ja havi finon. BORGHEJM Ho, ne chio, -- mi esperas. -- Bonan matenon, fraulino Allmers! ASTA (eviteme) Bonan matenon. RITA (rigardas al _Borghejm_) Ne chio, vi diras? BORGHEJM Jes, mi plene kaj fide kredas, ke almenau _io_ en chi tiu mondo ne havas finon. RITA Nun vi certe pensas pri amo -- au tiajho. BORGHEJM (varme) Mi pensas pri chio tio, kio estas inda. RITA Kaj kio neniam finighas. Jes, ke ni pensu pri tio. Ni chiuj esperu pri tio. ALLMERS (proksimighas al ili) Nun vi baldau finfaris la vojlaboron chi tie? BORGHEJM Mi _jam_ finfaris. Finfaris hierau. Ghi dauris sufiche longe. Sed, dank' al Dio, _tio_ do finighis. RITA Kaj pri tio vi estas ghojega? BORGHEJM Jes, efektive mi estas! RITA Nu, tion mi diru -- BORGHEJM Kion, sinjorino? RITA Ne estas tute afable de vi, sinjoro Borghejm. BORGHEJM Chu? Kial ne? RITA Ne, char tial vi poste ne ofte venos en niajn regionojn. BORGHEJM Ne, tio estas vero. Pri tio mi ne pensis. RITA Nu, foje kaj foje vi do certe povos tamen viziti nin. BORGHEJM Ne, bedaurinde, tio neeblos por mi dum longa tempo. ALLMERS Chu? Kial do? BORGHEJM Jes, char nun mi ricevis grandan, novan laboron, kiun mi devas tuj komenci. ALLMERS Chu vere? (premas lian manon) Ghojigas min kore. RITA Gratulon, gratulon, sinjoro Borghejm! BORGHEJM Tsh, tsh, -- vere mi ne havas permeson paroli laute pri tio ankorau! Sed mi ne povas reteni min! -- Estas granda vojlaboro -- supre en la nordo. Kun montaraj transpasejoj -- kaj kun la plej nekredeblaj malfacilajhoj por supervenki! (ekdire) Ho, vi granda, bela mondo, -- kia felicho tio estas esti vojkonstruisto! RITA (ridetas kaj rigardas lin sherce) Chu estas nur por tiu vojlaboro, ke vi venas chi tien tiel senrega pro ghojo hodiau? BORGHEJM Ne, ne por tio sole. Sed por chiuj la helaj promesplenaj esperoj, kiuj malfermas sin por mi. RITA (kiel antaue) Aha, eble estas io pli delikata malantaue! BORGHEJM (ekrigardas al _Asta_) Kiu scias! Kiam la felicho unue alvenas, ghi kutimas veni kiel printempa inundo. (turnas sin al _Asta_) Fraulino Allmers, chu ni du faru etan promenadon kune? Kiel ni kutimas? ASTA (rapide) Ne, ne, dankon. Ne nun. Ne hodiau. BORGHEJM Ho, venu do! Nur etan promenadon! Mi pensas, ke mi havas multon por priparoli kun vi, antau ol mi forvojaghos. RITA Eble estas io pri kio vi ankorau ne povas paroli laute. BORGHEJM Hm, nu dependas de -- RITA Jes, char vi povas ja ankau flustri (duone mallaute) Asta, kompreneble vi devas iri kun li. ASTA Sed kara Rita -- BORGHEJM (petante) Fraulino Asta, -- memoru, ke tio chi estus adiaua promenado -- por longaj, longaj tempoj. ASTA (prenas sian chapelon kaj sunshirmilon) Nu do, ni iomete chirkauiru malsupre en la ghardeno. BORGHEJM Ho dankon, dankon por tio! ALLMERS Kaj samtempe iomete atentu pri Eyolf. BORGHEJM Jes, Eyolf, vere! Kie estas Eyolf hodiau? Mi kunportis ion por li. ALLMERS Li estas ludanta ie malsupre. BORGHEJM Chu vere! Li do nun komencis ludi? Alie li kutimas nur sidi interne legante. ALLMERS Tio havu finon. Vera liberaera knabo li farighu. BORGHEJM _Jen_ ghuste! Elen en la liberan naturon ankau _li_, la kompatindulo! Bona Dio, oni ne povas ja ion pli bonan fari ol ludi en chi tiu benita mondo. Shajnas al mi, ke la tuta vivo estas kiel ludo! -- Do venu, fraulino Asta! (_Borghejm_ kaj _Asta_ eliras sur la verandon kaj malsupren tra la ghardeno.) ALLMERS (staras postrigardante ilin) Vi, Rita, -- chu vi kredas, ke estas io inter la du? RITA Mi ne scias kion diri. Antaue mi tion kredis. Sed Asta farighis tiel neklarigebla, -- tiel tute nekomprenebla dum la lasta tempo. ALLMERS Nu? Chu tiel? Dum mi estis for? RITA Jes, la lastajn kelkajn semajnojn, mi pensas. ALLMERS Kaj vi kredas, ke shi ne plu iome pensas pri li? RITA Ne serioze. Ne tute kaj plene. Neniel reteneme. Tion mi ne kredas. (rigardas lin esplore) Chu al vi estus kontraudezire, se shi farus? ALLMERS Ne vere kontraudezire. Sed estus ja sendube maltrankviliganta penso -- RITA Maltrankviliganta? ALLMERS Jes, char memoru, ke mi havas respondecon por Asta. Por shia felicho en la vivo. RITA Ho kion -- respondeco! Asta do estas matura? Shi certe komprenas elekti mem, mi opinias. ALLMERS Jes, tion ni esperu, Rita. RITA Mi almenau ne havas iun malfidon al Borghejm. ALLMERS Ne, kara, -- tion ankau mi ne havas. Kontraue. Sed tamen -- RITA (daurige) Kaj mi volonte vidus, ke farighus paro de li kaj Asta. ALLMERS (malkontenta) Jes, sed kial nu efektive tio? RITA (en kreskanta animskuo) Jes, char tiam shi devis longe foren vojaghi kun li! Kaj tiam shi ne povus veni chi tien al ni kiel nun! ALLMERS (rigardas shin surprize) Kion! Chu vi dezirus kvitighi de Asta! RITA Jes, jes, Alfred! ALLMERS Sed kial je la mondo --? RITA (pasie jhetas la brakojn chirkau lian kolon) Jes, char tiam mi fine havus vin sola por mi mem! Tamen -- ech ne tiam! Ne tute por mi! (ekploregas) Ho, Alfred, Alfred, -- mi ne povas malkapti vin. ALLMERS (milde liberigas sin) Sed plej kara Rita, -- estu do prudenta! RITA Ne, mi tute ne shatas esti prudenta! Mi nur shatas vin! Nur sole vin en la tuta mondo! (denove chirkaubrakas lian kolon) Vin, vin, vin! ALLMERS Lasu, lasu, -- vi sufokas min --! RITA (malkaptas lin) Je Dio se mi povus! (rigardas lin fajre) Ho, se vi scius, kiom mi estas vin malaminta --! ALLMERS Malaminta --! RITA Jes, -- kiam vi sidis tie ene che vi mem. Kovante sur via laboro. Ghis longe -- longe en la noktojn. (plendante) Tiom longe, -- tiel malfrue, Alfred. -- Ho, kiel mi malamis vian laboron! ALLMERS Sed nun estas ja finite pri tio. RITA (ridas tranche) Jes, certe! Nun vi ja estas okupata pri tio, kio estas pli malinda. ALLMERS (ekscite) Pli malinda! Chu vi nomas la infanon tio, kio estas pli malinda? RITA (impete) Jes, mi faras. En la rilato inter ni du, mi ghin tiel nomas. Char la infano, -- la infano, ghi aldone estas viva homo, ghi. (en kreskanta ekscitigho) Sed mi tion ne toleras, Alfred! Mi ne toleras, -- mi jenon diras al vi! ALLMERS (rigardas shin fikse kaj diras mallautete) Multajn fojojn mi preskau timas vin, Rita. RITA (sombre) Mi foje ankau timas min mem. Kaj ghuste tial vi ne devas veki la malicon en mi. ALLMERS Jes, sed je la nomo de Dio, -- chu tion mi faras? RITA Jes, vi faras, -- kiam vi pecen shiras la plej sanktan inter ni du. ALLMERS (emfaze) Sed pripensu do, Rita. Estas ja via propra infano, -- nia sola infano pri kiu temas. RITA La infano estas nur duone mia propra. (denove en eksplodo) Sed _vi_ estu sole mia! Tute mia vi estu! Tion mi rajtas postuli de vi! ALLMERS (ektiras la shultrojn) Ho kara Rita, -- ne utilas ion postuli. Chio devas esti donata libervole. RITA (rigardas lin streche) Kaj tion vi de nun eble ne povas? ALLMERS Ne, mi ne povas. Mi devas dividi min inter Eyolf kaj vi. RITA Sed se Eyolf neniam estus naskita? Kiel tiaokaze? ALLMERS (cedante) Nu, tiaokaze estus alie. Tiam mi ja havus nur vin por ami. RITA (malrapide; tremante) Do mi esperus, ke mi neniam estus lin naskinta. ALLMERS (eksaltas) Rita, vi ne scias mem kion vi diras! RITA (skuighas de eksciteco) Mi naskis lin en la mondon sub nedirebla turmento. Sed mi portis chion kun ghojego pro vi. ALLMERS (varme) Ho jes, jes, tion mi ja scias. RITA (decide) Sed per tio ghi havu finon. Mi volas vivi la vivon. Kune kun vi. Tute kun vi. Mi ne povas ekzisti nur kiel la patrino de Eyolf. Nur tio. Nenio pli. Mi ne _volas_, mi diras! Mi _ne povas_! _Mi_ volas esti _chio_ por vi! Por vi, Alfred! ALLMERS Sed tio vi ja _estas_, Rita. Tra nia infano -- RITA Ho, nauzigaj, tepidaj parolturnighoj --. Nenio alia. Ne do, tiajho ne estas por _mi_. Mi estis tauga por _farighi_ patrino al la infano, sed ne por _esti_ patrino de ghi. Vi devas preni min kiel mi estas, Alfred. ALLMERS Vi tamen kore shatis Eyolf antaue. RITA Mi kompatis lin. Char vi malzorgis lin. Nur igis lin legi kaj muele lerni. Preskau neniam vidis lin. ALLMERS (kapsignas malrapide) Ne; mi estis blinda. La tempo ne estis por mi alveninta -- RITA (rigardas lin) Sed _nun_ ghi do estas veninta? ALLMERS Jes, nun fine. Nun mi vidas, ke la plej alta, kion mi havas por fari en la mondo, estas esti vera patro por Eyolf. RITA Kaj por _mi_? Kion vi volas esti por _mi_? ALLMERS (milde) Vin mi daurigos ami. En silenta intimeco. (Li provas kapti shiajn manojn.) RITA (evitas lin) Mi ne shatas vian silentan intimecon. Mi volas havi vin tute kaj plene! Kaj sola! Tiel kiel mi havis vin en la unuaj, ravaj, shvelantaj tagoj. (impete kaj malmole) Neniam en la mondo mi lasas min regali per restajhoj kaj postlasajhoj, Alfred! ALLMERS (kvietanima) Shajnas al mi, ke povus esti sufiche riche da felicho chi tie por chiuj tri, Rita. RITA (moke) Sekve vi estas malpostulema. (eksidas che la tablo maldekstre) Auskultu nun jenon. ALLMERS (alproksimighas) Nu? Kio estas? RITA (rigardas lin per okulo perdinta la brilon) Kiam mi ricevis vian telegramon hierau vespere -- ALLMERS Jes? Kaj kion? RITA -- mi vestis min blanke -- ALLMERS Jes, mi vidis ke vi estas blanke vestita, kiam mi venis. RITA Libere faligis la harojn -- ALLMERS Vian riche odorantan hararon -- RITA -- tiel ke ghi ondis malsupren lau la nuko kaj la dorso -- ALLMERS Mi vidis. Mi vidis. Ho kiel delikata vi estis, Rita. RITA Estis rozkoloraj shirmiloj super ambau lampoj. Kaj ni estis solaj, ni du. La solaj maldormaj en la tuta domo. Kaj estis champana vino sur la tablo. ALLMERS El ghi mi nenion trinkis. RITA (rigardas lin amare) Ne, estas vero. (ridas akre) "_Vi havis champanon, ech ne tushis ghin_", -- kiel estas skribite. (Shi ekstaras de la apogsegho kaj iras kvazau laca al la sofo, kaj eksidas duone kushanta.) ALLMERS (iras trans la planko kaj haltas antau shi) Mi estis tiel plena de sinceraj pensoj. Mi estis decidinta paroli kun vi pri nia estonta vivo, Rita. Kaj unue kaj chefe pri Eyolf. RITA (ridetas) Tion vi ja ankau faris, kara -- ALLMERS Ne, mi ne atingis. Char vi komencis malvesti vin. RITA Jes, kaj dume vi parolis pri Eyolf. Chu vi ne memoras tion? Vi demandis kiel statas pri la stomako de eta Eyolf. ALLMERS (rigardas shin riproche) Rita --? RITA Kaj vi kushigis vin en via lito. Kaj dormis tiel ege bone. ALLMERS (skuas la kapon) Rita, -- Rita! RITA (kushigas sin tute plate kaj rigardas lin) Vi? Alfred? ALLMERS Jes? RITA "_Vi havis champanon, ech ne tushis ghin_". ALLMERS (preskau malmole) Ne, mi ne tushis ghin. (Li foriras de shi kaj starigas sin che la ghardena pordo. _Rita_ dum tempeto kushas senmova kun fermitaj okuloj.) RITA (subite eksaltas) Sed unu aferon mi volas diri al vi, Alfred. ALLMERS (turnas sin che la pordo) Nu? RITA Vi ne sentus vin tiel sekura, vi! ALLMERS Ne sekura? RITA Ne, vi ne devus esti tiel senzorga! Ne tiel sekura, ke vi _havas_ min! ALLMERS (proksimighas) Kion vi aludas per _tio_? RITA (kun tremantaj lipoj) Neniam per penseto mi estis malfidela al vi, Alfred! Neniam momenton. ALLMERS Ne, Rita, tion mi ja scias. Mi, kiu konas vin tiel bone. RITA (kun fulmantaj okuloj) Sed se vi rifuzas min --! ALLMERS Rifuzas --! Mi ne komprenas kien vi celas! RITA Ho, vi ne scikonas chion tion, kio elmergus en mi, se -- ALLMERS Se --? RITA Se mi iam observis, ke vi ne plu shatus min. Ne plu shatus min kiel antaue. ALLMERS Sed, vi mia karega Rita, -- la homa shanghigho tra la jaroj, -- ghi devas ja iam okazi ankau en _nia_ kunvivo. Kiel en tiu de aliuloj. RITA Neniam en mi! Kaj mi ne akceptas iun shanghon ech en vi. Mi tion ne eltenus, Alfred. Mi volas havi vin por mi mem sola. ALLMERS (rigardas shin zorgoplene) Vi havas terure jhaluzan animon -- RITA Mi ne povas krei min alia ol mi estas. (minacante) Se vi pecigas vin inter mi kaj iu alia -- ALLMERS Kio jen --? RITA Tiam mi venghas min kontrau vi, Alfred! ALLMERS Per kio vi venghus vin? RITA Mi ne scias. -- Ho jes, mi tamen scias! ALLMERS Nu? RITA Mi iros forjheti min -- ALLMERS Vi iros forjheti vin, vi diras! RITA Jes, mi tiel faros. Mi jhetos min rekte inter la brakojn de -- de la unua venanta! ALLMERS (rigardas shin varme kaj skuas la kapon) Tion vi neniam faros, -- vi mia sincera, fiera, fidela Rita. RITA (metas la brakojn chirkau lian kolon) Ho, vi ne scias, kion mi povus farighi, se vi, -- se vi ne plu shatus min. ALLMERS Ne plu shatus vin, Rita? Imagu ke vi povus diri tiajhon! RITA (duone en rido malkaptas lin) Mi povus ja eljheti miajn retojn por li, -- tiu vojkonstruisto, kiu vagas chi tie. ALLMERS (malpezigita) Ah, dank' al Dio, -- vi do shercas. RITA Tute ne. Kial ne same bone li, kiel kiu ajn alia? ALLMERS Ne, char li jam estas sufiche ligita! RITA Des pli bone! Char tiaokaze mi prenus lin de iu alia. Estas ja la sama kion Eyolf faris kontrau mi. ALLMERS Chu vi diras, ke nia eta Eyolf _tion_ faris? RITA (kun la montrofingro strechita al li) Jen vidu! Jen vidu! Tuj kiam vi nur mencias la nomon de Eyolf, vi farighas mola, kaj vibras la vochon! (minacante pugnigas la manojn) Ho, mi preskau tentighus deziri ke -- nu! ALLMERS (rigardas shin time) Kion vi dezirus, Rita -- RITA (impete foriras de li) Ne, ne, ne, -- tion mi ne diras al vi! Neniam! ALLMERS (proksimighas al shi) Rita, mi petegas al vi, -- pro vi kaj pro mi, ne lasu vin tenti al io malbona. (_Borghejm_ kaj _Asta_ venas de la ghardeno. Ambau estas en regata animskuo. Aspektas serioze kaj timigitaj, _Asta_ restas staranta ekstere sur la verando. _Borghejm_ eniras la chambron.) BORGHEJM Jen vidu. Nun fraulino Allmers kaj mi iris nian lastan promenadon kune. RITA (ekmire) Ah! -- Kaj ne sekvas iu pli longa vojagho post la promenado? BORGHEJM Jes, por mi. RITA Por vi sola? BORGHEJM Jes, por mi sola. RITA (ekrigardas sombre al _Allmers_) Chu vi audas tion, Alfred? (turnas sin al _Borghejm_) Mi kuraghas veti, ke estas malicaj okuloj, kiuj ludis ruze pri vi. BORGHEJM (rigardas shin) Malicaj okuloj? RITA (kapsignas) Malicaj okuloj, jes. BORGHEJM Chu vi kredas pri malicaj okuloj, sinjorino Allmers? RITA Jes, mi komencis kredi pri malicaj okuloj nun. Pleje pri malicaj infanokuloj. ALLMERS (agitigita, flustras) Rita, -- kiel povas vi, --! RITA (duonlaute) Estas vi kiu faras min malica kaj malbela, Alfred. (Fora, eturdita kriado audighas de malsupre che la maro.) BORGHEJM (iras al la vitra pordo) Kia bruo estas tio --? ASTA (che la pordo) Vidu kiom da homoj, kiuj kuras malsupre sur la kajo! ALLMERS Kio tio povas esti? (Momenton li elrigardas.) Certe la stratbuboj, kiuj petolas. BORGHEJM (vokas elen trans la barilon) Audu vi knabetoj tie sube! Kio okazas? (Pluraj audighas respondi malklare samtempe.) RITA Kion ili diras? BORGHEJM Ili diras ke estas infano, kiu dronis. ALLMERS Infano dronis? ASTA Eta knabo, ili diras. ALLMERS Ho, ili povas ja chiuj naghi. RITA (krias en timo) Kie estas Eyolf! ALLMERS Nur trankvile. Trankvile. Eyolf estas ja ludanta en la ghardeno. ASTA Ne, en la ghardeno li ne estas -- RITA (kun supren etendataj brakoj) Ho, ke ne estas _li_! BORGHEJM (auskultas kaj vokas malsupren) Kies infano estas, vi diras? (Malklaraj vochoj audighas. _Borghejm_ kaj _Asta_ eligas sufokitan krion, kaj ekkuras malsupren tra la ghardeno.) ALLMERS (en anima timo) _Ne estas_ Eyolf! _Ne estas_ Eyolf, Rita! RITA (sur la verando, auskultante) Tsh; silentu! Lasu min audi kion ili diras! (Rita fughas kun tranchanta krio enen en la chambron.) ALLMERS (post shin) Kion ili diris? RITA (glitfalas apud la apogsegho) Ili diris: La lambastono flosas! ALLMERS (preskau lamigita) Ne! Ne! Ne! RITA (rauke) Eyolf! Eyolf! Ho, ili _devas_ savi lin! ALLMERS (duone freneza) Aliajho ne eblas! Tia kara vivo! Tia kara vivo! (Li kuregas malsupren tra la ghardeno.) DUA AKTO (Malgranda, malvasta valo en la arbaro de _Allmers_ malsupre che la marbordo. Altaj, maljunaj arboj maldekstre klinas sin super la loko. Malsupren lau la deklivo en la fono fluegas rivereto, kiu malaperas inter la shtonoj che la rando de la arbaro. Vojeto serpentumas apude lau la rivereto. Dekstre staras nur kelkaj opaj arboj, inter kiuj videtighas la fjordo. Antaue vidighas la angulo de boatejo kun surteren tirita boato. Sub la maljunaj arboj maldekstre staras tablo kun benko kaj kelkaj seghoj, chio farita el maldikaj betultrunkoj. Estas peza, pluvema tago kun drivantaj nebulnuboj.) (_Alfred Allmers_, vestita kiel antaue, sidas sur la benko apogante la brakojn sur la tablo. Lia chapelo kushas antau li. Li fiksrigardas senmove kaj spirite forestante rekte antauen super la akvon.) (Iom poste venas _Asta Allmers_ malsupren lau la arbara vojeto. Shi portas malfalditan pluvshirmilon.) ASTA (proksimighas al li silente kaj gardeme) Vi ne devus sidi chi tie malsupre en la nuba vetero, Alfred. ALLMERS (kapsignas malrapide sen respondo) ASTA (kunfaldas la pluvshirmilon) Mi iris longe por serchi vin. ALLMERS (senesprime) Dankon. ASTA (translokigas seghon kaj sidigas sin apud li) Chu vi longe sidis chi tie? La tutan tempon? ALLMERS (ne respondas; post iom li diras:) Ne, mi ne povas tion imagi. Shajnas al mi, ke estas tute neebla, -- tio chi. ASTA (konsolante metas la manon sur lian brakon) Vi malfelicha Alfred. ALLMERS (fiksrigardas shin) Estas do vero, chu, Asta? Au chu mi farighis freneza? Au mi nur songhas? Ho, se estus nur songho! Imagu kiom felichege, se mi nun vekighus! ASTA Ho, se mi vere povus vin veki. ALLMERS (rigardas super la akvon) Kiom senkora aspektas la fjordo hodiau. Kushas peza kaj dormema. Plumbogriza, -- kun flavaj ekflagroj, kaj spegulas la pluvnubojn. ASTA (petante) Ho, Alfred, ne sidadu tie fikse rigardante la fjordon! ALLMERS (sen shin auskultante) La suprajhon, jes. Sed en la profundo, -- tie fluas la forta subfluo -- ASTA (timeme) Ho, pro Dio en la chielo, -- ne pensu pri la profundo! ALLMERS (rigardas shin milde) Vi certe kredas, ke li kushas tie ghuste eksterborde, vi? Sed tion li ne faras, Asta. Ne kredu tion. Memoru, kiel chi tiu fluo torentas foren. Rekte en la maron. ASTA (jhetas sin plorante sur la tablon kun la manoj antau la vizagho) Ho, Dio, -- ho Dio! ALLMERS (peze) Tial nun eta Eyolf forighis tiom longe -- longe for de ni, la liaj. ASTA (rigardas lin petante) Ho, Alfred, ne diru do tiajhon! ALLMERS Jes, vi povas mem elkalkuli. Vi kiu estas tiel lerta --. En dudek ok -- dudek nau -- horoj. Konsideru --! Konsideru --! ASTA (krias kaj kovras la orelojn) Alfred --! ALLMERS (premegas la manon forte kontrau la tablon) Sed chu vi komprenas la sencon en io tia? ASTA (rigardas lin) En kio? ALLMERS En tio chi, farita kontrau mi kaj Rita. ASTA La sencon en tio? ALLMERS (senpacience) Jes, La sencon, mi diras. Char senco devas ja trovighi en ghi. La vivo, la ekzistado, -- la sorto estu do ne tiel tute sensenca. ASTA Ho, kiu povas diri ion certe kaj decide pri tiuj aferoj, kara Alfred? ALLMERS (ridas amare) Ne-ne; vi eble vere pravas. Eble chio iras tiel hazarde, Asta. Prizorgante sin mem, kiel rompita shipo sen stirilo. Vere povas esti tiel. -- Almenau tiel aspektas. ASTA (pensema) Se nur aspektis --? ALLMERS (impete) Nu? Chu vi povas klarigi por mi? Char _mi_ ne povas. (pli milde) Jen Eyolf preta eniri spirit-konscian vivon. Enhavas en si senfinajn eblecojn. Richajn eblecojn, eble. Plenumus mian ekzistadon kun ghojo kaj fiero. Kaj jen bezonighas nur freneza, maljuna virinacho venanta -- montranta hundon en saketo -- ASTA Sed ni ja ne scias, kiel tio vere okazis. ALLMERS Jes, ni scias. La knaboj vidis shin remanta foren sur la fjordo. Ili vidis Eyolf staranta sola sur la egho de la kajo. Vidis lin fiksrigardi post shin -- kaj kvazau sveni. (tremetanta) Kaj jen li ekfalis malsupren, -- kaj malaperis. ASTA Jes, jes. Sed tamen -- ALLMERS Shi tiris lin en la profundon. Pri tio estu certe, Asta. ASTA Sed, kara, kial shi tion farus? ALLMERS Jes, -- _jen_ estas la afero! Kial shi faris? Estas neniu vengho kashita. Neniu pentofaro, mi pensas. Eyolf neniam faris al shi malbonon. Neniam fikriis post shin. Neniam jhetis shtonon al shia hundo. Li ech ne vidis shin au shia hundo antau siaj okuloj antau hierau. Neniu vengho do. Tiel senkauza chio. Tiel tute sensenca, Asta. -- Kaj tamen la monda ordo tion bezonas. ASTA Chu vi parolis kun Rita pri tiuj pensoj? ALLMERS (skuas la kapon) Shajnas al mi ke mi pli facile povas paroli kun _vi_ pri tiajhoj. (spiras pene) Kaj ankau pri chio alia. (_Asta_ prenas kudrajhojn kaj paketon en papero el la posho. _Allmers_ sidas spiritforesta kaj rigardas shin.) ALLMERS Kion jen vi havas, Asta? ASTA (prenas lian chapelon) Pecon da nigra krepo. ALLMERS Ho, pro kio tiajho? ASTA Rita petis min. Permesu? ALLMERS Ho jes; volonte por mi. (Shi kudras la krepon sur la chapelon.) ALLMERS (sidas shin rigardante) Kie estas Rita? ASTA Shi iom promenadas supre en la ghardeno, mi kredas. Borghejm estas kun shi. ALLMERS (iom surprizita) Chu? Borghejm estas chi tie ankau hodiau? ASTA Jes. Li venis per la meztaga trajno. ALLMERS Tion mi ne atendis. ASTA (kudras) Li tiom kore shatis Eyolf. ALLMERS Borghejm estas fidela ulo, Asta. ASTA (kun silenta varmo) Jes, fidela _li_ vere estas. _Tio_ certas. ALLMERS (fiksas la rigardon sur shin) Funde vi vere shatas lin. ASTA Jes, mi shatas. ALLMERS Sed tamen vi ne povas decidigi vin --? ASTA (interrompante) Ho, kara Alfred, ne parolu pri _tio_! ALLMERS Jes, jes, -- diru al mi nur kial vi ne povas --? ASTA Ho ne, ne! Mi petas vin sincere. Ne demandu min. Char estas malagrable por mi. -- Jen. Nun la chapelo estas preta. ALLMERS Dankon. ASTA Kaj jen estas la maldekstra brako. ALLMERS Chu ankau tiu havu krepon? ASTA Jes, tio estas konveneco. ALLMERS Nu, -- do faru kion vi volas. (Shi proksimighas kaj komencas kudri.) ASTA Tenu la brakon trankvila. Por ke mi ne piku vin. ALLMERS (kun duona rideto) Tio estas kiel frue en antauaj tagoj. ASTA Jes, shajnas al vi, chu? ALLMERS Kiam vi estis malgranda knabino, vi ankau sidis tiel pretigante miajn vestajhojn. ASTA Kiom eble bone, jes. ALLMERS La unua ajho, kiun vi kudris por mi, -- ankau ghi estis nigra krepo. ASTA Chu? ALLMERS Chirkau la studentan chapon. Kiam patro formortis de ni. ASTA Chu mi tiam kudris? Imagu, tion mi ne memoras. ALLMERS Ho ne; tiam vi ja estis malgranda. ASTA Jes, tiam mi estis malgranda. ALLMERS Kaj du jarojn poste, -- kiam ni perdis vian patrinon, -- vi kudris grandan brakkrepon ankau por mi. ASTA Mi opiniis ke tiel estu. ALLMERS (frapetas shian manon) Jes, jes, estus ja ankau tiel, Asta. -- Kaj kiam ni jen staris solaj en la mondo, ni du --. Chu vi jam finis? ASTA Jes. (kunmetas la kudrajhojn) Estis tamen felicha tempo por ni, Alfred. Ni du solaj. ALLMERS Jes, estis. Ech se severe ni penegis. ASTA Vi penegis. ALLMERS (pli vivece) Ho, vi vere penegis viamaniere, ankau vi, -- (ridetas) vi, mia kara fidela -- Eyolf. ASTA Hu, -- ne memorigu al mi tiun stultajhon pri tiu nomo. ALLMERS Nu, se vi naskighus knabo, vi nomighus Eyolf. ASTA Jes, okaze se, jes. Sed kiam vi farighis studento --. (ridetas senpere) Imagu ke vi tamen povis esti tiel infaneca. ALLMERS Chu estis mi, kiu estis infaneca! ASTA Jes, vere shajnas al mi tiel nun, kiam mi rememoras. Char vi hontis char vi ne havis fraton. Nur fratinon. ALLMERS Ne; vere estis vi, kara. Vi hontis. ASTA Nu ja, iom, ankau mi, eble. Kaj mi kvazau bedauris vin -- ALLMERS Jes, vi certe faris. Kaj jen vi retrovis miajn malnovajn knabovestajhojn -- ASTA La belajn dimanchvestajhojn, jes. Chu vi memoras la bluan bluzon kaj la genupantalonojn? ALLMERS (liaj okuloj ripozas sur shi) Kiom bone mi memoras, kiam vi surtiris kaj portis ilin. ASTA Jes, sed tion mi nur faris, kiam ni estis solaj hejme. ALLMERS Kaj kiom seriozaj kaj gravaj ni estis, Asta. Kaj mi chiam nomis vin Eyolf. ASTA Tamen Alfred, tion chi vi neniam rakontis al Rita, chu? ALLMERS Jes, mi opinias, ke iam mi rakontis. ASTA Ne do, Alfred, kiel povis vi fari! ALLMERS Ho, jen vidu, -- oni ja rakontas chion al sia edzino -- preskau. ASTA Jes, oni ja eble tion faras, mi komprenas. ALLMERS (kvazau vekighanta, premas sian frunton kaj eksaltas) Ha, -- ke mi povas sidi kaj -- ASTA (ekstaras, rigardas lin maltrankvile) Kio estas al vi? ALLMERS Li preskau malaperis de mi. Li tute forighis. ASTA Eyolf! ALLMERS Jen mi sidis vivante en la memoroj. Kaj li ne kunestis. ASTA Jes do, Alfred, -- eta Eyolf estis malantau chio. ALLMERS Li ne estis. Li forglitis el mia animo. El miaj pensoj. Mi vidis lin ech ne momenton dum ni kunparolis. Tute forgesis lin tiun longan tempon. ASTA Ho, vi tamen devas iom ripozi el la funebro. ALLMERS Ne, ne, ne, -- ghuste tion mi ne devas. Mi ne rajtas. -- Ne rajtas. -- Kaj ech ne koron por tio mi havas. (iras ekscitita dekstren) Al _mi_ estu nur vizie vidi lin tie, kie li kushas drivanta en la profundo! ASTA (post lin, lin kaptanta) Alfred, -- Alfred! Ne al la fjordo! ALLMERS Mi nepras al li! Lasu min, Asta! Mi prenos la boaton. ASTA (terurighita) Ne al la fjordo, mi diras! ALLMERS (cedante) Ne, ne, -- mi ne iros. Lasu min nur. ASTA (kondukas lin al la tablo) Vi _devas_ lasi vian menson ripozi, Alfred. Jen venu, kaj sidighu. ALLMERS (volas sidigi sin sur la benkon) Jes, jes, -- kiel vi do volas. ASTA Ne, vi ne sidu _tie_. ALLMERS Jes, lasu min. ASTA Ne; ne faru! Char jen vi sidas nur rigardante sur la fjordon -- (devigas lin sidi sur segho kun la dorso dekstren) Jen vidu. Nun vi sidas bone. (Shi mem sidigas sin sur la benkon.) Kaj nun ni daurigu iom kunparoli. ALLMERS (spiras audeble) Mildighis iom la sento de perdo kaj funebro momenton. ASTA Vi devas, Alfred. ALLMERS Sed chu ne shajnas al vi, ke mi estas terure laca kaj apatia, -- _povante_ forgesi? ASTA Ho ne do. Char certe neeblas chiam turnadi chirkau unu sola penso. ALLMERS Jes, por mi neeblas. Antau ol vi venis malsupren al mi, mi sidis lamentante tiom nepriskribeble en chi pelanta, ronghanta funebro -- ASTA Jes? ALLMERS Kaj chu vi kapablas kredi, Asta -- Hm --? ASTA Nu? ALLMERS Meze en la angoro mi kaptis min mem en la penso diveni kion ni havu por tagmangho hodiau. ASTA (trankviligante) Jes, jes, se nur estas ripozo en ghi, do -- ALLMERS Jes, pensu kara, -- mi trovis, ke estas kvazau ripozo en ghi. (etendas al shi la manon trans la tablon) Kiom bone estas, ke mi havas vin, Asta. Pri tio mi ghojas, ghojas -- meze en la funebro. ASTA (rigardas lin serioze) Unue vi estu ghoja pro tio, ke vi havas Rita. ALLMERS Jes, memkompreneble. Sed Rita ne estas parenca al mi. Ne estas kiel havi fratinon. ASTA (atenta) Chu tion vi diras, Alfred? ALLMERS Jes, nia parencaro estas io aparta. (duone sherce) Chiam ni elektis helajn antauliterojn en niaj nomoj. Chu vi memoras, kiom ofte ni parolis pri tio antaue? Kaj chiuj parencoj, -- chiuj ili estas same malrichaj. Kaj chiuj havas ni egalajn okulojn. ASTA Chu vi trovas, ke ankau mi havas --? ALLMERS Ne, vi parencas ja tute al via patrino, vi. Tute ne similas al ni aliaj. Ech ne al patro. Sed tamen -- ASTA Tamen --? ALLMERS Jes, mi kredas ke la kuna vivo tamen premis nin ambau reciproke lau niaj bildoj. En la menso, mi sugestas. ASTA (varme emocia) Ho, tion vi neniam diru, Alfred. Estas mi, kiu stampighis lau vi. Kaj estas al vi, ke mi chion shuldas, chion bonan en la mondo. ALLMERS (skuas la kapon) Vi shuldas al mi nenion, Asta. Kontraue -- ASTA Chion mi shuldas al vi! Tion vi ja povas diri al vi mem. Neniu ofero estis tro peza por vi -- ALLMERS (interrompante) Chu do -- ofero! Ne prezentu tiajhon. -- Mi nur amis vin, Asta. Ekde kiam vi estis infaneto. (post mallonga pauzo) Kaj mi chiam pensadis, ke estas tiom da maljusteco, kiom mi devis kompensi. ASTA (surprizita) Maljusteco! Vi? ALLMERS Ne precize pro mi. Sed -- ASTA (atente) Sed --? ALLMERS Pro patro. ASTA (duone ekstaras de la benko) Pro -- patro! (ree eksidas) Al kio vi aludas, Alfred? ALLMERS Patro neniam estis vere bonvola kontrau vi. ASTA (ekscitita) Ho, tion do ne diru! ALLMERS Jes, char estas vero. Li ne amis vin. Ne tiel kiel li devus. ASTA (evitante) Ne, eble ne tiel, kiel li amis vin. Estis ja tute kompreneble. ALLMERS (daurigas) Kaj severa li ofte estis ankau kontrau via patrino. Almenau la lastajn jarojn. ASTA (kviete) Patrino estis ja multege pli juna ol li. Memoru tion. ALLMERS Vi ne kredas, ke ili interharmoniis, chu? ASTA Eble ili ne tion faris. ALLMERS Jes, sed tamen --. Patro, kiu alie estis tiel milda kaj molkora --. Tiel afabla al chiuj homoj -- ASTA (silente) Ech patrino ne chiam estis tia, kia shi devus. ALLMERS Chu via patrino ne estis! ASTA Eble ne chiam. ALLMERS Kontrau patro, vi aludas? ASTA Jes. ALLMERS Tion mi ja neniam rimarkis. ASTA (batalante kontrau la ploro, ekstaras) Ho, kara Alfred, -- lasu ilin ripozi, tiuj, kiuj estas for. (Shi iras dekstren.) ALLMERS (ekstaras) Jes, lasu ilin ripozi. (tordas la manojn) Sed tiuj kiuj estas for, -- ili ne lasas nin ripozi, Asta. Nek tagon nek nokton. ASTA (rigardas lin varme) Post dauro de la tempo chio sentighos pli milde, Alfred. ALLMERS (rigardas shin senhelpe) Jes, ankau vi kredas tion, chu ne? -- Sed kiel mi supervenku tiujn terurajn, unuajn tagojn --. (rauke) Ne, tion mi ne komprenas. ASTA (petante, metas la manojn sur liajn shultrojn) Iru al Rita. Ho, mi petegas vin -- ALLMERS (ekscitita, formovighas) Ne, ne, ne, -- ne parolu al mi pri tio! Char mi ne povas, komprenu. (pli trankvila) Lasu min resti chi tie kune kun vi. ASTA Jes, mi ne foriros de vi. ALLMERS (prenas shian manon kaj tenas ghin firme) Dankon! (rigardas momenton sur la fjordon) Kie estas nun mia eta Eyolf? (ridetas al shi peze) Chu tion vi povas diri al mi, -- vi, mia granda, sagha Eyolf? (agitas la kapon) Neniu en la tuta mondo povas tion al mi diri. Al mi la nura scio estas, ke mi ne plu havas lin. ASTA (rigardas supren maldekstren kaj retiras sian manon) Nun ili venas. (_Sinjorino Allmers_ kaj _ingheniero Borghejm_ venas promenante malsupren la arbaran vojeton; shi antaue; li malantau shi. Shi estas nigre vestita, kun nigra vualo super la kapo. Li portas pluvshirmilon sub la brako.) ALLMERS (iras shin renkonte) Kiel statas pri vi, Rita? RITA (preterpasas lin) Ho, ne demandu. ALLMERS Kion jen vi volas? RITA Nur serchi vin. Pri kio vi okupetadas? ALLMERS Nenio. Asta venis al mi. RITA Jes, sed antau ol Asta venis? Vi forestis de mi la tutan antautagmezon. ALLMERS Mi sidis rigardante eksteren sur la akvon. RITA Hu, -- chu vi eltenas! ALLMERS (senpacience) Prefere mi nun estu sola! RITA (maltrankvila pashadas chirkaue) Kaj jen sidi trankvile! Sur unu kaj la sama loko! ALLMERS Mi havas ja nenion en la mondo kion postsopiri. RITA _Mi_ eltenas nenie. Precipe ne chi tie, -- kun la fjordo ghuste antaue. ALLMERS Ghuste pro tio, ke la fjordo estas tiom proksima. RITA (al _Borghejm_) Chu ne ankau vi trovas, ke li supreniru kun ni aliaj? BORGHEJM (al _Allmers_) Mi opinias, ke estus pli bone por vi. ALLMERS Ne, ne, -- lasu min do sidi, kie mi estas. RITA Do mi restu che vi, Alfred. ALLMERS Nu ja, do faru tion. -- Restu ankau vi, Asta. ASTA (flustras al _Borghejm_) Lasu ilin solaj! BORGHEJM (kun komprenema rigardo) Fraulino Allmers, -- chu promenadon -- lau la marbordo? La finan fojon? ASTA (prenas sian pluvshirmilon) Jes, venu. Ni iru iom pluen. (Asta kaj Borghejm iras kune malantau la boatejon.) (Allmers iom pashadas chirkaue. Poste li sidigas sin sur shtono sub la arboj antaue maldekstre.) RITA (proksimighas kaj staras antau li kun interplektitaj, pendantaj manoj) Chu vi eblas imagi, Alfred, -- ke ni perdis Eyolf? ALLMERS (rigardas peze malsupren antau si) Al la penso ni kutimighu. RITA Mi ne povas. Mi ne povas. Mi vidis tiun teruran vidajhon, kiu staros antau mi tra mia tuta vivo. ALLMERS (suprenrigardas) Kiun vidajhon? Kion vi vidis? RITA Mi mem nenion vidis. Nur audis la rakonton. Ho --! ALLMERS Diru do prefere tuj. RITA Mi iris kun Borghejm al la kajo -- ALLMERS Kion vi tie volis? RITA Demandi al la knaboj, kiel tio okazis. ALLMERS Tion ni ja scias. RITA Ni eksciis pli. ALLMERS Nu! RITA Ne estas vero, ke li tuj tute malaperis. ALLMERS Chu nun ili _tion_ diras? RITA Jes. Ili diras, ke ili vidis lin kushanta sur la fundo. Profunde malsupre en la klara akvo. ALLMERS (dentgrincigante) Kaj ili ne savis lin! RITA Eble ili ne povis. ALLMERS Ili scipovas naghi -- chiuj --. Chu ili diris kiel li kushas, dum ili vidis lin? RITA Jes. Ili diris, ke li kushas surdorse. Kaj kun grandaj, malfermitaj okuloj. ALLMERS Malfermitaj okuloj. Sed tute trankvila? RITA Jes, tute trankvila. Kaj jen io venis kondukante lin foren. Ili nomis ghin marfluo. ALLMERS (kapsignas malrapide) _Tio_ do estis la lasta vido de li. RITA (plorsufokite) Jes. ALLMERS (kun apatia vocho) Kaj neniam, -- neniam ni plu vidos lin. RITA (lamentante) Tagon kaj nokton li staros antau mi tiel, kiel li kushis tie sube. ALLMERS Kun la grandaj, malfermitaj okuloj. RITA (shokita) Jes, kun la grandaj malfermitaj okuloj. Mi vidas ilin! Mi vidas ilin antau mi! ALLMERS (starighas malrapide kaj rigardas shin silente minace) La okuloj, chu ili estis malicaj, Rita? RITA (palighas) Malicaj --! ALLMERS (tute proksime al shi) La okuloj, kiuj fiksrigardis supren, chu ili estis malicaj? De tie profunde? RITA (sin retirante) Alfred --! ALLMERS (sekvas) Respondu al mi! chu estis malicaj infanokuloj? RITA (krias) Alfred! Alfred --! ALLMERS Nun estas por ni, -- kiel vi deziris, Rita. RITA _Mi_! Kiel deziris _mi_? ALLMERS Ke Eyolf ne estus chi tie. RITA Neniam en la mondo mi tion deziris! Ke Eyolf ne starus inter ni du, -- _tion_ mi deziris. ALLMERS Nu ja, -- de nun li ja tion ne faros. RITA (malrapide, rigardante antauen) Eble de nun ankorau pli. (skuighas) Ho, tiu terura vidajho! ALLMERS (kapsignas) La malicaj infanokuloj, jes. RITA (timigita, retirighas) Lasu min, Alfred! Mi timas vin! Tia mi neniam vidis vin antaue. ALLMERS (rigardas shin malmole kaj malvarme) Aflikto igas malica kaj abomena. RITA (timigita sed tamen obstina) Jen kiel ankau mi sentas. (_Allmers_ iras dekstren kaj rigardas foren sur la fjordon. _Rita_ sidigas sin che la tablo. Mallonga pauzo.) ALLMERS (turnas la kapon al shi) Vi neniam vere kaj sincere amis lin. Neniam! RITA (malvarme, sinrega) Eyolf neniam lasis al mi gajni sin tute kaj komplete. ALLMERS Char vi ne volis. RITA Ho jen do. Mi volis pli ol volonte. Sed iu staris bare. Ech de la komenco. ALLMERS (turnas sin tute) _Mi_, mi staris bare, vi sugestas? RITA Nu ne. Ne de la komenco. ALLMERS (proksimighas) Kiu do? RITA La onklino. ALLMERS Asta. RITA Jes. Asta, -- shi kaptis lin -- tuj post kiam okazis -- la malfelicha falo. ALLMERS Se shi lin kaptis, shi faris el amo. RITA (impete) Ghuste tio! Mi ne toleras dividi ion kun aliulo! Ne en amo. ALLMERS Ni du devus dividi lin inter ni en amo. RITA (rigardas lin moke) Ni? Ho, vi funde neniam vere amis lin, ech ne vi. ALLMERS (rigardas shin surprizite) _Mi_ ne, chu! RITA Ne, vi lin ne amis. Unue vi estis ja tiom kaptita de tiu libro -- pri la respondeco. ALLMERS (forte) Jes, mi estis. Sed ghuste ghin, Rita, -- ghin mi oferis pro Eyolf. RITA Ne pro amo al li. ALLMERS Kial do, vi pensas? RITA Char vi vagis chi tie kaj mordighis de malfido al vi mem. Char vi komencis dubi, chu vi havas iun grandan vivotaskon, por kiu vivi en la mondo. ALLMERS (esplorante) Chu vi observis ion tian sur mi? RITA Jes ja, -- iom post iom. Kaj jen vi bezonis ion novan, kiu povus plenigi vin. -- _Mi_, mi vershajne ne plu estis por vi sufiche. ALLMERS Estas la legho de transformo, Rita. RITA _Tial_ do vi volis fari mirindan infanon el kompatinda eta Eyolf. ALLMERS Tion mi ne volis. Mi volis fari el li felichan kreajhon. Sole tion mi volis. RITA Sed ne pro amo al li. Esploru vin mem! (kun ghenataj okuloj) Kaj esploru chion, kio kushas sube -- kaj malantaue. ALLMERS (evitas shiajn okulojn) Estas io, kion vi volas ignori. RITA Ankau vi. ALLMERS (rigardas shin penseme) Se estas kiel vi pensas, ni du vere neniam posedis nian propran infanon. RITA Ne. Ne en profunda amo. ALLMERS Kaj tamen ni nun lamentadas lin tiom amare. RITA (amare) Jes, chu ne estas strange tion pensi? Lamentadi tiel pri eta, fremda knabo. ALLMERS (ekkriante) Ho, ne nomu lin fremda! RITA (peze agitas la kapon) Ni neniam al ni gajnis la knabon, Alfred. Ne mi. Nek vi. ALLMERS (tordas la manojn) Kaj nun estas tro malfrue. Tro malfrue! RITA Kaj komplete malkonsolebla -- chio. ALLMERS (subite ekkolerema) Jen _vi_ kulpas! RITA (ekstaras) Mi! ALLMERS Jes, vi! Estas _via_ kulpo, ke li farighis, -- tia kia li farighis! Estas via kulpo, ke li ne povis savi sin el la akvo. RITA (deturnante) Alfred, -- ne jhetu la kulpon sur _min_! ALLMERS (pli kaj pli ekster si mem) Jes, jes, mi faras! Estis vi kiu lasis la bebon kushi sur la tablo sen atento. RITA Li kushis tiom mole en la kusenetoj. Kaj dormis senriske. Kaj vi ja promesis varti la infanon. ALLMERS Jes, mi promesis. (malaltigas la vochon) Sed jen vi venis, vi, vi, -- kaj logis min enen al vi. RITA (rigardas lin obstine) Ho, diru prefere, ke vi forgesis kaj infanon kaj chion alian. ALLMERS (en subpremita kolero) Jes, vero. (pli trankvile) Mi forgesis la infanon -- inter viaj brakoj! RITA (ekscitita) Alfred! Alfred, -- estas abomene de vi! ALLMERS (mallaute, pugnigas la manojn kontrau shi) En tiu momento vi kondamnis al morto la etan Eyolf. RITA (sovaghe) Ankau vi! Ankau vi; -- se tiel estas! ALLMERS Nu jes, -- postulu ankau de mi respondecon, -- se vi jen volas. Ambau ni krimis. -- Kaj tial tamen vere _estis_ vengho en la morto de Eyolf. RITA Vengho? ALLMERS (pli sinrega) Jes. Jugho super vi kaj mi. Nun ni iras chi tie lau merito. En kashita, malkuragha pento ni lasis nin fortimigi de li, dum li vivis. Ne eltenis vidi tiun, -- tiun, kiun li devis kuntreni -- RITA (mallaute) La lambastonon. ALLMERS Jes, ghuste ghin. -- Kaj tio, kion ni nun nomadas funebro kaj aflikto, -- tio estas ronghanta konscienco, Rita. Nenio alia. RITA (rigardas lin konfuzite) Shajnas al mi ke tio portos nin en malesperon, -- rekte en frenezon por ni ambau. Char ni povas ja neniam, -- neniam ripari. ALLMERS (kaptita de silenta animstato) Mi songhis pri Eyolf chinokte. Shajnis al mi, ke li venas supren de la kajo. Li povis kuri, kiel aliaj knaboj. Nenio estis do al li okazinta. Nenio. La sufokanta realo do estas nur songho, mi pensis. Ho, kiom mi dankis kaj benis -- (haltas) hm -- RITA (rigardas lin) Kiun? ALLMERS (eviteme) Kiun --? RITA Jes; kiun vi dankis kaj benis? ALLMERS (repushante) Mi kushis dormante, vi audas -- RITA Iun, je kiu vi mem ne kredas? ALLMERS Ghi tamen hantis min. Mi ja dormis -- RITA (riprochante) Vi ne devus igi min dubema, Alfred. ALLMERS Chu estus ghuste de mi se mi lasus vin travivi kun malplenaj iluzioj? RITA Estus pli bone por mi. Char jen mi havus ion por konsolo. Nun mi vagas nesciante chu elen chu enen. ALLMERS (rigardas shin akre) Se vi nun povus elekti --. Se vi povus sekvi Eyolf tien, kie li nun estas --? RITA Jes. Jen kio? ALLMERS Se vi estus tute konvinkita, ke vi retrovus lin, -- konus lin, -- komprenus lin --? RITA Jes, jes; jen kio? ALLMERS Chu vi libervole volus fari la salton transen al li? Libervole forlasi chion jenan? Rezigni pri la tuta tera vivo? Chu vi tion volus, Rita? RITA (silente) Nun tuj? ALLMERS Jes; hodiau. En chi horo. Respondu al mi. Chu vi volus? RITA (hezitante) Ho, mi ne scias Alfred. -- Ne; mi kredas, ke unue mi volus resti iom da tempo chi tie che vi. ALLMERS Pro mi? RITA Jes, nur pro vi. ALLMERS Sed jen poste? Chu tiam --? Respondu! RITA Ho, kion mi respondu al tiajho? Mi ja ne _povus_ foriri de vi. Neniam! Neniam! ALLMERS Sed okaze ke mi irus al Eyolf? Kaj vi estus plene konvinkita, ke tie vi renkontus kaj lin kaj min. Chu jen vi volus transiri al ni? RITA Mi certe volus. Ho, volonte! Volonte! Sed -- ALLMERS Nu? RITA (ghemas mallaute) Mi ne povus, -- mi sentas. Ne, ne; mi tute ne povus! Ne por chiuj gloroj de la chielo! ALLMERS Ech mi ne. RITA Ne, chu ne vere, Alfred! Ech vi ne povus! ALLMERS Ne, char chi tie, en la tera vivo, ni vivantaj havas hejmon. RITA Jes, chi tie estas tia felicho, kian ni komprenas. ALLMERS (sombre) Ho, la felicho, -- la felicho, Rita -- RITA Vi do sugestas, ke la felicho -- ghin ni neniam plu retrovos. (rigardas lin demande) Sed okaze --? (impete) Ne, ne; mi ne kuraghas tion diri! Ech ne pensi. ALLMERS Jen diru. Diru do, Rita. RITA (hezitante) Chu ni provu --? Chu eblus lin forgesi? ALLMERS Forgesi Eyolf. RITA Forgesi la penton kaj la riprochon, mi sugestas. ALLMERS Chu tion vi dezirus? RITA Jes. Se estus eble. (ekkrie) Char chi tiun staton, -- mi ghin ne longe eltenos! Ho, chu ne eblas ion elpensi, en kio estas forgeso? ALLMERS (skuas la kapon) Kio tio do estus? RITA Chu eblus provi vojaghante tre foren? ALLMERS De la hejmo? Vi kiu nenie sentas vin komforta, se ne estas tie chi. RITA Nu, do inviti multajn homojn al ni? Gastamece vivi. Jheti nin en ion, kio mildigus kaj kvietigus. ALLMERS Tia vivo ne konvenas al mi. -- Ne, -- mi prefere provus rekomenci mian laboron. RITA (akre) Vian laboron? Tiun, kiu staradis kiel vando kaj muro inter ni? ALLMERS (malrapide, rigardas shin fikse) De nun chiam estu vando kaj muro inter ni du. RITA Kial estu --? ALLMERS Kiu scias chu ne grandaj, malfermitaj infanokuloj rigardos nin nokte kaj tage. RITA (silente; timotremanta) Alfred, -- estas terure tion imagi! ALLMERS Nia amo estis kiel konsumanta fajro. _Nun_ ghi estu estingita -- RITA (kontrau lin) Estingita! ALLMERS (malmole) Ghi jam _estas_ estingita, -- en unu el ni. RITA (kiel shtonigita) Kaj _tion_ vi kuraghas diri al mi! ALLMERS (pli milde) Ghi estas morta, Rita. Sed en tio, kion mi nun, en kuna kulpo kaj pentodeziro, sentas por vi, -- en tio mi kvazau videtas relevighon -- RITA (impete) Ho, mi ne interesighas pri iu relevigho! ALLMERS Rita! RITA Mi estas varmkora homo, mi! Ne chirkauvagas dormetante, -- kun fishsango en la vejnoj. (tordas la manojn) Kaj jen esti enfermita tutvive -- en pento kaj riprocho! Enfermita kun iu, kiu ne plu estas mia, mia, mia! ALLMERS _Tiel_ devis ja foje finighi, Rita. RITA Chu _tiel_ devus finighi! Tio, kio komencis inter ni en tia kune akceptanta amo! ALLMERS Mia amo ne estis kune akceptanta de la komenco. RITA Kion vi do sentis por mi unue? ALLMERS Timo. RITA Mi komprenas. Sed kiel mi tamen gajnis vin? ALLMERS (mallaute) Vi estis tiom rave delikata, Rita. RITA (rigardas lin esploreme) Nur tio do? Diru, Alfred! Sole tio? ALLMERS (sindevige) Ne; flanke estis ankau io alia. RITA (ekkrie) Mi suspektas kio estis! Estis "oro kaj verdaj arbaroj", kiel vi diradas. Jen, chu estis, Alfred? ALLMERS Jes. RITA (rigardas lin profunde riproche) Kiel vi povis -- kiel vi tion povis! ALLMERS Mi devis pensi pri Asta. RITA Asta, jes! (amare) Estis do efektive Asta, kiu kunigis nin du. ALLMERS Shi nenion sciis. Ech ne hodiau shi suspektas. RITA (repushante) Tamen estis Asta! (ridetas per rikana okuljheto flanken) Au ne, -- estis eta Eyolf. Eta Eyolf, jen vi! ALLMERS Eyolf --? RITA Jes, chu vi ne nomis shin Eyolf antaue? Shajnas al mi, ke vi iam tion diris, en intima momento. (proksimighas) Chu vi memoras ghin -- la tentantan, ravan momenton, Alfred? ALLMERS (retiras sin kvazau en teruro) Mi memoras nenion! Volas nenion memori! RITA (sekvas lin) Estis en la momento, -- kiam via alia Eyolf farighis kriplulo! ALLMERS (obtuze, apogas sin al la tablo) La vengho. RITA (minacante) Jes, la vengho! (_Asta_ kaj _Borghejm_ revenas che la boatejo. Shi portas kelkajn nimfeojn en la mano.) RITA (sinrege) Nu, Asta, -- jen, chu vi kaj sinjoro Borgstrom ekhavis okazon funde kunparoli? ASTA Nu jes, -- certagrade. (Shi formetas la pluvshirmilon kaj metas la florojn sur seghon.) BORGHEJM Fraulino Allmers estis tre parol-avara dum la promenado. RITA Vere tia? Jen do, Alfred kaj mi kunparolis tiom profunde ke sufichas -- ASTA (rigardas ambau strechite) Kio estas --? RITA -- ke sufichas por la tuta vivo, mi diras. (interrompante) Sed jen venu, kaj ni iru supren, chiuj kvar. De nun ni devas havi homojn chirkau ni. Alfred kaj mi ne eltenas solaj. ALLMERS Jes, nur iru antaue vi aliaj. (turnas sin) Sed kun vi mi devas unue intershanghi kelkajn vortojn, Asta. RITA (rigardas lin) Nu? -- Jen jes, venu do vi kun mi, sinjoro Borghejm. (_Rita_ kaj _Borghejm_ iras supren lau la arbara vojeto.) ASTA (timeme) Alfred, kio okazis! ALLMERS (sombre) Estas tio, ke mi ne plu eltenas chi tie. ASTA Chi tie! Kune kun Rita, vi sugestas? ALLMERS Jes. Rita kaj mi ne povas daurigi la kunan vivon. ASTA (agitas lian brakon) Sed, Alfred, -- ne diru do ion tiel teruran! ALLMERS Estas vero, kion mi diras. Ni iradas chi tie kaj igas unu la alian malicaj kaj fiaj. ASTA (vunde tushita) Ho, neniam, -- neniam mi suspektus ion tian! ALLMERS Ech mi ne tion vidis antau hodiau. ASTA Kaj nun vi volas --! Jen, kion vi vere volas, Alfred? ALLMERS Mi volas forvojaghi de chio jena. Forege de chio. ASTA Kaj jen stari tute sola en la mondo? ALLMERS (kapsignas) Kiel iam antaue, jes. ASTA Sed vi ne taugas por stari sola! ALLMERS Ho jes. Antaue mi almenau taugis. ASTA Jes, antaue, jes. Tiam vi ja havis min che vi. ALLMERS (volas preni shian manon) Jes. Kaj estas hejmen al vi, Asta, ke mi nun rifughas. ASTA (evitas lin) Al mi! Ne, ne, Alfred! Tute neeblas. ALLMERS (rigardas shin peze) Borghejm do tamen staras en la vojo? ASTA (fervore) Ne, ne; li ne faras! En tio vi mispensas. ALLMERS Bone. Do mi venos al vi, -- vi kara, kara fratino. Mi _devas_ reveni al vi. Hejmen al vi por purighi kaj noblighi de la kunvivo kun -- ASTA (ekscitita) Alfred, -- vi pekas kontrau Rita! ALLMERS Mi _estas_ pekinta kontrau shi. Sed ne en tio chi. Ho, pripensu do, Asta! Kia do estis la kuna vivo inter vi kaj mi? Chu ne estis kiel nura alta, sankta tago de komenco ghis fino? ASTA Jes, estis, Alfred. Sed ne estas revivebla. ALLMERS (amare) Chu vi opinias, ke la geedzeco tiom neripareble degenerigis min? ASTA (trankvile) Ne, tion mi ne opinias. ALLMERS Jen do, ni du volas revivi nian iaman vivon. ASTA (decide) Ni ne _povas_, Alfred. ALLMERS Jes, ni povas. Char amo de frato kaj fratino -- ASTA (strechita) Kio pri _ghi_? ALLMERS Tiu rilato estas la sola, kiu ne estas sub la legho de transformo. ASTA (malrapide; tremetanta) Tamen, se tiu rilato ne -- ALLMERS Ne --? ASTA -- ne estas _nia_ rilato? ALLMERS (rigardas shin fikse kaj surprizita) Ne _nia_? Kara, kion vi per tio sugestas? ASTA Plej bone ke mi tuj al vi diras, Alfred. ALLMERS Jes, jes, jen diru! ASTA La leteroj de patrino --. Tiuj kiuj kushas en la teko --. ALLMERS Nu jes? ASTA Tiujn vi legu -- kiam mi estos forvojaghinta. ALLMERS Kial mi faru? ASTA (batalante kun si mem) Jes, kaj jen vi vidos, ke -- ALLMERS Nu! ASTA -- ke mi ne rajtas porti -- la nomon de via patro. ALLMERS (shancelighante malantauen) Asta! Kion vi diras! ASTA Legu la leterojn. Jen vi vidos. Kaj komprenu. -- Kaj eble havu pardonon -- por patrino, ankau. ALLMERS (manpremas sian kapon) Mi ne povas kapti jenon. Ne fikse teni la penson. Vi, Asta, -- ne estus -- ASTA Vi ne estas mia frato, Alfred. ALLMERS (rapide, duone obstine, rigardas shin) Nu, sed kion do vere tio shanghas en la rilato inter ni du? Funde nenion. ASTA (agitas la kapon) _Chion_ ghi shanghas, Alfred. Nia rilato ne estas tia de frato kaj fratino. ALLMERS Ne-ne. Sed _tamen_ same sankta. Restos chiam same sankta. ASTA Ne forgesu, -- ke ghi estas sub la legho de transformo, -- kiel vi jhus diris. ALLMERS (rigardas shin esplore) Chu per tio vi sugestas, ke --? ASTA (kviete, varme emociigita) Ne pliajn vortojn, -- vi kara, kara Alfred. -- (prenas la florojn de la segho) Jen vidu tiujn nimfeojn! ALLMERS (kapsignas malrapide) Estas el tiuj, kiuj supren strechas sin, -- de la profundo. ASTA Mi plukis ilin en la lago. Tie kie ghi fluas en la fjordon. (strechigas ilin antauen) Chu vi ilin volas, Alfred? ALLMERS (prenas ilin) Dankon. ALLMERS (rigardas shin) De Eyolf tie fore? Au de vi? ASTA (kviete) De ambau. (prenas la pluvombrelon) Jen do venu supren al Rita. (Shi iras supren lau la arbara vojeto.) ALLMERS (prenas sian chapelon de la tablo kaj flustras peze) Asta. Eyolf. Eta Eyolf --! (Li sekvas supren lau la vojeto.) TRIA AKTO (Arbetajharo sur altajheto en la ghardeno de Allmers. Kruta deklivo kun barajho kontrau la fono; shtuparo suben maldekstre. Vasta elvidajho super la fjordo, kiu kushas profunde sube. Flagstango kun shnuroj, sed sen flago staras che la barajho. Antaue dekstre estas pavilono, kovrata de grimpantaj plantoj kaj ampelopsoj. Benko ekstere. Estas malfrua somervespero kun klara chielo. Kreskanta krepusko.) (_Asta_ sidas sur benko kun la manoj sur la genuoj. Shi portas supervestojn kaj chapelon, havas sian sunshirmilon apud si kaj malgrandan vojaghsakon pendanta per rimeno de la shultro.) (_Borghejm_ suprenvenas de la fono maldekstre. Ankau li havas vojaghsakon pendanta de la shultro. Sur la brako li portas kunruligitan flagon.) BORGHEJM (ekvidas _Asta_) Ho, chi supre vi do sidadas. ASTA Mi sidas rigardante fjorden la lastan fojon. BORGHEJM Do estas bone, ke mi vizitetis ankau _chi tie_. ASTA Chu vi min serchadis? BORGHEJM Jes, mi faris. Mi volis adiaui vin -- chi tiun fojon. Ne la lastan, mi esperas. ASTA (ridetas preskau nevideble) Vi estas fervora, vi. BORGHEJM Vojkonstruisto tia devas esti. ASTA Chu vi vidis Alfred? Au Rita? BORGHEJM Jes, ambau mi vidis. ASTA Kune? BORGHEJM Ne. Ili ambau iris sian apartan flankon. ASTA Kion vi faros pri tiu flago? BORGHEJM Sinjorino Rita petis min suprenlevi ghin. ASTA Suprenlevi flagon nun? BORGHEJM Duonstange. Ghi flirtu noktojn kaj tagojn, shi diris. ASTA (ekghemas) Kompatinda Rita. Kaj kompatinda Alfred. BORGHEJM (okupata pri la flago) Chu via koro permesas al vi forvojaghi de ili? Jes, mi demandas. Char mi vidas, ke vi estas vojaghvestita. ASTA (kun malforta vocho) Mi devas forvojaghi. BORGHEJM Nu ja, char vi devas, do -- ASTA Kaj ankau vi ja forvojaghos chi-nokte. BORGHEJM Ankau mi devas? Mi iros per la trajno. Chu ankau vi? ASTA Ne, mi iros per la vaporshipo. BORGHEJM (ekrigardas al shi) Chiu sian apartan vojon do. ASTA Jes. (Shi sidas rigardante, dum li suprenlevas la flagon duone sur la stangon. Fininte li iras al shi.) BORGHEJM Fraulino Asta, -- Vi ne povas imagi kiom mi funebras pro eta Eyolf. ASTA (suprenrigardas al li) Jes, mi certighas, ke vi faras. BORGHEJM Sentighas dolorige. Char funde ne konvenas por mi funebri. ASTA (rigardas al la flago) Kun la tempo chio fordrivas, -- chio. Chiuj sentoj de funebro. BORGHEJM Chiuj? Jenon vi opinias? ASTA Kiel pluvondo. Kiam vi nur estas sufiche foren veninta, tiam -- BORGHEJM Devus esti ege fora, jeno. ASTA Kaj vi ja ankau ja havas la grandan, novan vojkonstruadon. BORGHEJM Sed neniun por helpi min en ghi. ASTA Nu jes, certe vi havas. BORGHEJM (agitas la kapon) Neniun. Neniun kun kiu dividi la ghojon. Char plej ofte temas pri ghojo. ASTA Kaj ne la peno kaj embarasoj? BORGHEJM Pa, -- el tiajhoj oni verdire eltiras sin sola. ASTA Sed la ghojo, -- tiun oni devas dividi kun iu, vi opinias? BORGHEJM Jes, kia felicho alie estus en tio esti ghoja? ASTA Nu ja, povas esti iu senco en tio. BORGHEJM Kompreneble oni povas iradi dum tempo kaj esti ghoja interne en si mem. Sed ne taugas longtempe. Ne, la ghojo, ghi estas por du kune. ASTA Chiam nur du? Neniam pluraj? Neniam multaj? BORGHEJM Nu, vidu, -- jen kio estas alia afero. -- Fraulino Asta, -- chu vi do vere ne povas decidigi vin dividi felichon kaj ghojon kaj -- kaj penon kaj embarasojn kun unu, -- sole unu sola? ASTA Mi provis -- fojon. BORGHEJM Chu provis _vi_? ASTA Jes, dum tiu tempo, kiam mia frato, -- kiam Alfred kaj mi loghis kune. BORGHEJM Nu, kun via frato, jes. Tio estas ja io tute alia. Aspektas al mi pli kiel paco ol kiel felicho. ASTA Ghuinda tio tamen do estis. BORGHEJM Jen vidu, -- ech tio aspektis por vi ghuinda. Sed jen imagu, -- se li nun ne estus via frato! ASTA (volas ekstari, sed restas sidanta) En tiu kazo ni neniam vivus kune. Char tiam mi estis nur infano. Kaj ankau li, preskau. BORGHEJM (iom poste) Chu ghi vere estis tiom ghuinda, tiu tempo? ASTA Jes, kredu, ghi estis. BORGHEJM Chu vi do tiam travivis ion vere serenan kaj felichan? ASTA Ho jes, multege. Nekredeble multege. BORGHEJM Rakontu al mi iom pri tio, fraulino Asta. ASTA Vere nur etaj okazajhoj. BORGHEJM Kiaj --? Nu? ASTA Kiel tiam kiam Alfred plenumis sian ekzamenon. Kaj bone sukcesis. Kaj kiam li iom poste ricevis postenon en iu lernejo. Au kiam li sidis skribante artikolon. Kaj lautlegis ghin por mi. Kaj poste sukcesis presigi ghin en periodajho. BORGHEJM Jes, mi bone komprenas, ke estis bonega, paca vivo. Du gefratoj, kiuj dividas la ghojon, (agitas la kapon) Kompreni mi ne kapablas, ke via frato rezignis pri vi, Asta! ASTA (en subpremita emocio) Alfred ja edzigis sin. BORGHEJM Chu ne estis dolorige por vi? ASTA Jes; en la komenco. Shajnis al mi, ke mi tute perdis lin samtempe. BORGHEJM Nu, feliche, tiel ja ne okazis. ASTA Ne. BORGHEJM Sed tamen. Sed ke li _povis_. Edzigi sin, mi sugestas. Char li ja povus havi vin sola che si! ASTA (rigardas antauen) Li eble estis sub la legho de transformo, mi pensas. BORGHEJM La legho de transformo? ASTA Alfred nomas ghin tiel. BORGHEJM Pa, -- kia stulta legho tiu estus! Tiun leghon mi neniel fidas. ASTA (ekstaras) Post tempo povos okazi ke vi fidos ghin. BORGHEJM Neniam en la mondo! (insiste) Sed jen auskultu, fraulino Asta! Estu sagha -- almenau unu fojon. En tiu rilato, mi celas -- ASTA (interrompante) Ho ne, ne -- ni ne rekomencu _jenon_! BORGHEJM (daurigas kiel antaue) Ja, Asta, -- mi nepre ne lasas vin tiel facile. Nun via frato ja havas por si chion kiel li pleje shatas. Vivas sian vivon sufiche kontenta sen vi. Tute ne bezonas vin. -- Kaj krome _tio_ -- _tio_, kio ekshanghas vian tutan situacion chi tie fore -- ASTA (skuighas) Kion vi sugestas pri tio? BORGHEJM La infano, kiu fortirighis. Kio alie? ASTA (sinregas) Eta Eyolf estas for, jes. BORGHEJM Kaj kio pli estas por vi chi tie farenda? Vi ne plu povas zorgi pri la kompatinda knabeto. Neniujn devojn, -- neniujn taskojn chi tie en iu rilato -- ASTA Ho, mi petas vin, kara Borghejm, -- ne insistu al mi tiom impete! BORGHEJM Ja; mi estus freneza, se mi ne provis ghis la ekstremo. Unu tagon mi forvojaghos de la urbo. Eble ne renkontos vin tie. Eble ne revidos vin dum longa, longa tempo. Kaj kiu scias, kio povos okazi intertempe? ASTA (ridetas serioze) Chu eble vi tamen timas la leghon de transformo? BORGHEJM Ne, certe ne. (ridas amare) Kaj estas ja ankau nenio shanghinda. Ne en vi, mi pensas. Char vi ja ne sufiche shatas min, mi komprenas. ASTA Vi bone scias, ke mi faras. BORGHEJM Jes, sed mankas multe por esti _sufiche_. Ne tiel, kiel mi jenon deziras. (pli impete) Pro Dio, Asta, -- fraulino Asta, -- estas ja tiom malprudente de vi, ke ne eblas kompreni! Trans hodiau kaj morgau eble kushas la plena vivfelicho atendanta. Kaj jen vi lasas ghin kushi! Chu ni ne _tion_ pentos, Asta? ASTA (silente) Ne scias. Sed ni tamen devas lasi kushantaj chiujn helajn eblecojn. BORGHEJM (rigardas shin sinrege) Mi do konstruu miajn vojojn sola? ASTA (varme) Ho, se mi vere povus sekvi vin en tio! Helpi vin en la peno. Dividi la plezuron kun vi -- BORGHEJM Chu vi volus, -- se vi povus? ASTA Jes. Tiam mi volus. BORGHEJM Sed vi ne povas? ASTA (rigardas malsupren antau si) Chu vi kontentighus havi min duone? BORGHEJM Ne. Tute kaj komplete mi volas vin. ASTA (rigardas lin kaj diras kviete) Do mi ne povas. BORGHEJM Adiau do, fraulino Asta. (Li volas foriri. _Allmers_ supren venas al la altajheto de maldekstre el la fono. _Borghejm_ haltas.) ALLMERS (ankorau che la suprenirejo; mallaute; montras) Rita, chu shi sidas tie en la pavilono? BORGHEJM Ne; neniu alia ol fraulino Asta cheestas. (_Allmers_ proksimighas.) ASTA (al li renkonte) Mi malsupreniru por serchi shin, chu? Eble kunpreni shin chi tien? ALLMERS (deturnante) Ne, ne, ne, -- ne faru. (al _Borghejm_) Chu estas vi, kiu suprenlevis tiun flagon? BORGHEJM Jes. Sinjorino Rita petis min fari. Tial mi chi tien supreniris. ALLMERS Kaj chi-nokte vi ja forvojaghos? BORGHEJM Jes. Chi-nokte mi definitive forvojaghos. ALLMERS (kun ekrigardo al _Asta_) Kaj akiris al vi bonan kunvojaghanton, mi komprenas. BORGHEJM (agitas la kapon) Mi vojaghos sola. ALLMERS (ekmire) Sola! BORGHEJM Tiom komplete sola. ALLMERS (distrite) Jen tiel? BORGHEJM Kaj ankau _restos_ sola. ALLMERS Estas io terura en tio, resti sola. Kvazau frostas tra mi -- ASTA Ho sed, Alfred, vi ja ne estas sola, vi! ALLMERS Povas esti io terura ankau en _tio_, Asta. ASTA (timeteme) Ho, ne parolu tiel! Ne pensu tiel! ALLMERS (sen shin auskulti) Sed char vi ja ne vojaghos kun --? Char estas nenio, kio ligas vin, kial vi do ne restos chi tie che mi -- kaj che Rita? ASTA (maltrankvila) Ne, char tion mi ne povas. Mi nepre devas al la urbo nun. ALLMERS Sed nur al la urbo, Asta. chu? ASTA Jes. ALLMERS Kaj vi promesas al mi baldau reveni. ASTA (rapide) Ne, ne, tion mi ne kuraghas promesi nun. ALLMERS Bone. Kiel vi volas. Do ni renkontighos en la urbo. ASTA (petante) Tamen, Alfred, vi ja devas resti hejme che Rita nun! ALLMERS (sen respondi, turnas sin al _Borghejm_) Estus eble pli bone por vi, ke vi ankorau ne havas kunvojaghanton. BORGHEJM (malema) Ho, kial vi povas diri tiajhon! ALLMERS Ja, char vi neniam scias, kiun vi eble renkontos poste. Survoje. ASTA (senpere) Alfred! ALLMERS La ghusta vojaghkamarado. Kiam estos tro malfrue. Tro malfrue. ASTA (silente, tremante) Alfred! Alfred! BORGHEJM (rigardas ilin lauvice) Kion tio signifas? Mi ne komprenas -- (_Rita_ suprenvenas de maldekstre de la fono.) RITA (plende) Ho, ne foriru de mi, chiuj! ASTA (al shi renkonte) Vi ja preferis esti sola, vi diris -- RITA Jes, tamen mi ne kuraghas. Komencas tiom malbele malhelighi. Shajnas al mi, ke estas grandaj, malfermitaj okuloj, kiuj rigardas min! ASTA (mole, kunsentanta) Se tiel do estus, Rita? Tiujn okulojn vi ne timu. RITA Ke vi tion povas diri! Ne timu! ALLMERS (petege) Asta, mi petas vin, -- por chio en la mondo, -- restu -- che Rita! RITA Jes! Kaj ankau che Alfred! Restu! Restu, Asta! ASTA (batalante) Ho, mi dezirus ege volonte -- RITA Nu, do jen tion faru! Char Alfred kaj mi _ne povas_ solaj travivi la funebron kaj aflikton. ALLMERS (sombre) Prefere diru -- tra la riprocho kaj turmento. RITA Jes, kion ajn vi preferas nomi jenon, -- ni ne portas ghin solaj, ni du. Ho, Asta, mi petas vin elkore! Restu, kaj helpu nin! Estu por ni en la loko de Eyolf -- ASTA (retiras sin) De Eyolf --! RITA Jes, chu ne, shi povas, Alfred? ALLMERS Se shi volas kaj povas. RITA Antaue vi ja nomis shin via eta Eyolf. (prenas shian manon) De nun vi estu _nia_ Eyolf, Asta! Eyolf kiel vi antaue estis. ALLMERS (en kashata emocio) Restu -- kaj dividu la vivon kun ni, Asta. Kun Rita. Kun mi. Kun mi, via frato! ASTA (decide, retiras sian manon) Ne. Mi ne povas. (turnas sin) Borghejm, -- kiam ekveturos la vaporshipo? BORGHEJM Nun baldau. ASTA Jen mi devas preni la shipon. Vi volas kuniri, chu? BORGHEJM (mallauta ghojkrio) Se mi volas! Jes, jes, jes! ASTA Jen do venu. RITA (malrapide) Ha, tiel. Jes, _do_ vi ja ne povas resti che ni. ASTA (jhetas sin chirkau shian kolon) Dankon pro chio, Rita! (aliras kaptante la manon de Allmers) Alfred, adiau! Mil, mil fojojn adiau! ALLMERS (Mallaute, strechite) Kio estas tio chi, Asta? Aspektas ja kiel forkuro. ASTA (en silenta timo) Jes, Alfred, -- ja estas ankau forkuro. ALLMERS Forkuro de -- _mi_! ASTA (flustre) Forkuro de vi -- kaj de mi mem. ALLMERS (sin retirante) Ha --! (_Asta_ rapidas malsupren en la fono. _Borghejm_ svingas la chapelon kaj sekvas shin.) (_Rita_ apogas sin al la enirejo de la pavilono. _Allmers_ iras en forta ekscito al la barajho kaj staras tie rigardante malsupren. Pauzo.) ALLMERS (turnas sin kaj diras kun sinrego, batale akirita) Jen la vaporshipo. _Jen_ rigardu, Rita. RITA Mi ne kuraghas rigardi ghin. ALLMERS Vi ne kuraghas? RITA Ne. Char ghi havas unu rughan okulon. Kaj ankau unu verdan. Grandajn ardantajn okulojn. ALLMERS Ho, estas ja nur la lanternoj, vi scias. RITA De nun ili estas okuloj. Por mi. Ili fikse rigardadas el la mallumo. -- Kaj ankau enen en la mallumon. ALLMERS Nun ghi albordighas. RITA Kie ghi albordighas chi-vespere? ALLMERS (pli proksime) Che la kajo, kiel kutime, kara -- RITA (rektigas sin) Ho, kiel ghi do _povas_ albordighi _tie_! ALLMERS Ghi ja devas. RITA Sed estas ja _tie_, ke Eyolf --! Kiel do _povas_ tiuj homoj albordighi tie? ALLMERS Jes, la vivo estas senkora, Rita. RITA La homoj estas senkoraj. Senkonsideraj. Al vivantaj kaj mortintaj. ALLMERS Jen vi pravas. La vivo, ghi antauen marshadas, ghuste kvazau nenio okazis. RITA (rigardas antauen) Okazis ja vere nenio. Ne por la aliuloj. Nur por ni du. ALLMERS (en vekighanta doloro) Jes, Rita, -- tiel senutile estis, ke vi naskis lin en doloro kaj plendo. Char nun li ree estas for -- sen postsigno. RITA Nur la lambastono savighis. ALLMERS (impete) Silentu do! Ne audigu al mi tiun vorton? RITA (Plendante) Ho, mi ne eltenas la penson, ke ni lin ne plu havas. ALLMERS (malvarme kaj amare) Vi kontente senestis de li dum vi lin havis. Tutajn duontagojn vi ne vidis lin antau viaj okuloj. RITA Ne, char tiam mi sciis, ke mi povis vidi lin, kiam ajn mi deziris. ALLMERS Jes, tiel ni maluzis la mallongan kunvivon kun eta Eyolf. RITA (auskultas, timeme) Chu vi audas, Alfred! Denove sonoras! ALLMERS (rigardas foren) Estas la vaporshipo, kiu sonorigas. Ghi debordighos. RITA Ho, ne estas pri _tiu_ sonorilo ke mi pensas. La tutan tagon mi audis sonoradon che la oreloj. -- Nun denove sonoradas! ALLMERS (al shi) Vi misaudas, Rita. RITA Ne, mi audas ghin tiel klare. Sonas kiel funebraj sonoriloj. Malrapide. Malrapide. Kaj chiam la samajn vortojn. ALLMERS Vortojn? Kiujn vortojn? RITA (kapsignas la takton) "Lam-bas-to-no flo-sas." "Lam-bas-to-no flo-sas." Ho, shajnas al mi, ke ankau vi povus tion audi. ALLMERS (agitas la kapon) Mi audas nenion. Kaj ech nenio estas. RITA Ja, ja, diru kion vi volas, vi. Mi tion audas tre klare. ALLMERS (rigardas trans la barajhon) Nun ili estas surshipe, Rita. Char nun la shipo veturas enen al la urbo. RITA Chu vere, ke vi ne tion audas! "Lam-bas-to-no flo-sas." "Lam-bas-ton-- --". ALLMERS (iras antauen) Ne staru auskultante ion, kio ne ekzistas. Mi diras, ke nun Asta kaj Borghejm estas surshipe. Jam survoje. -- Asta estas for. RITA (rigardas lin eviteme) Jen do ankau vi baldau estos for, Alfred? ALLMERS (rapide) Al _kio_ vi aludas? RITA Ke vi sekvos vian fratinon. ALLMERS Chu shi ion diris? RITA Ne. Sed vi ja mem diris, ke estis pro Asta, ke -- ke ni du trovis unu la alian. ALLMERS Jes, tamen vi mem ligis min. Per la kunvivado. RITA Ho, por via animo mi ne plu estas -- ne plu tia -- rave delikata. ALLMERS La legho de la transformo tamen povus eble kunteni nin. RITA (kapsignas malrapide) _Okazas_ transformo en mi nun. Tion mi dolorige sentas. ALLMERS Dolorige? RITA Jes, char estas kvazau ia nasko ankau en _tio_. ALLMERS Jes estas. Au relevigho. Transiro al pli supera vivo. RITA (rigardas senkuraghe antau si) Jes, -- sed pereo de la tuta, tuta felicho de la vivo. ALLMERS Tiu pereo, ghi estas ja vere la gajno. RITA (impete) Ho, parolturnoj! Bona Dio, ni estas ja tamen teraj homoj. ALLMERS Ni iom parencas ankau al maro kaj chielo, Rita. RITA Eble vi. Ne mi. ALLMERS Ho jes. _Vi_ pli ol vi mem scietas. RITA (pashon pli proksimen) Auskultu, Alfred, -- chu vi ne volus pensi rekomenci vian laboron? ALLMERS Tiun laboron, kiun vi malamis? RITA Mi farighis facile kontentigebla nun. Mi estas preta dividi vin kun la libro. ALLMERS Kial? RITA Nur por reteni vin chi tie che mi. Proksime. ALLMERS Ho, mi vere ne povas helpi vin, Rita. RITA Sed eble mi povus helpi vin. ALLMERS Pri la laboro, vi celas? RITA Ne. Pri la vivado. ALLMERS (agitas la kapon) Shajnas al mi, ke mi ne havas vivon vivindan. RITA Nu, do por subporti la vivon. ALLMERS (sombre, antauen) Mi opinias, ke estus pli bone por ni ambau, ke ni rompus la geedzecon. RITA (rigardas lin esplore) Kien vi rifughus? Eble tamen al Asta? ALLMERS Ne. De nun neniam al Asta. RITA Kien do? ALLMERS Supren en la solecon. RITA Supren inter la montojn? Chu _tion_ vi sugestas? ALLMERS Jes. RITA Sed jeno estas ja nur fantaziajhoj, Alfred! Tie supre vi ja ne povas vivi. ALLMERS Tamen tien mi nun tirighas. RITA Kial? Diru al mi! ALLMERS Eksidu. Jen mi rakontos ion al vi. RITA Ion, kio okazis al vi tie supre? ALLMERS Jes. RITA Kaj pri kio vi silentis antau Asta kaj mi? ALLMERS Jes. RITA Ho, vi silentas pri chio. Vi ne devus. ALLMERS Eksidu tien. Kaj jen mi rakontos al vi. RITA Jes, jes, -- mi auskultos! (Shi sidigas sin sur la benkon che la pavilono.) ALLMERS Mi estis sola tie supre. Meze inter la montegoj. Jen mi venis al vasta, dezerta montara lago. Kaj mi devis transiri tiun lagon. Sed mi ne povis. Char trovighis nek boato nek homoj. RITA Nu? Kaj sekve kio? ALLMERS Jen mi iris sola en flankan valon. Char tie, mi opiniis, ke mi venus trans la montodorsojn kaj inter la pintojn. Kaj poste malsupren al la alia bordo de la lago. RITA Ho, kaj jen vi certe eraris pri la vojo, Alfred! ALLMERS Jes; mi misprenis pri la direkto. Char vojo au vojeto tie ne trovighis. Kaj mi iris la tutan tagon. Kaj ankau la tutan sekvantan nokton. Kaj fine mi kredis, ke mi neniam plu trovus vojon al homoj. RITA Ne hejmen al ni? Ho, jen mi scias, ke viaj pensoj iris al ni. ALLMERS Ne, -- ili tion ne faris. RITA Chu ne? ALLMERS Ne. Estis strange. Shajnis al mi, ke vi kaj Eyolf, vi ambau farighis tiom foraj, foraj de mi. Kaj ankau Asta. RITA Sed pri kio vi do pensis? ALLMERS Mi ne pensis. Mi tiradis min lau la deklivoj, -- kaj ghuis la pacon kaj plachan senton de la percepto de morto. RITA (eksaltas) Ho, ne uzu tiajn vortojn pri tiu terurajho! ALLMERS Tiel mi sentis. Tute ne timo. Shajnis al mi, ke mi kaj la morto kuniris kvazau du bonaj kamaradoj. Estis tiom nature, -- tiom simple, chio, shajnis al mi tiam. En mia parencaro la homoj ne kutimas farighi maljunaj -- RITA Ho, silentu pri tiajhoj, Alfred! Char vi ja tamen sekure elvenis. ALLMERS Jes; kaj jen subite mi atingis la celon. Sur la alia bordo de la lago. RITA Estus nokto en teruro por vi, Alfred. Sed nun poste vi ne volas konfesi tion por vi mem. ALLMERS Tiu nokto suprenlevis min al decido. Kaj jen okazis, ke mi turnis kaj iris rekte hejmen. Al Eyolf. RITA (mallaute) Tro malfrue. ALLMERS Jes. Kaj kiam jen -- la kamarado venis kaj prenis lin --. Jen blovachis teruro de li. De la tuto. De _chio_, -- kion ni tamen ne kuraghas forlasi. Tiom terligitaj ni ambau estas, Rita. RITA (kun brileto de ghojo) Jes, chu ne vere! Ankau vi! (pli proksime) Ho, ni vivu do la vivon kune plej eble longe! ALLMERS (levas la shultron) Vivi la vivon. Jes! Kaj ech nenion havi por ghin plenigi. Dezerto kaj malpleneco chio. Kien ajn mi rigardas. RITA (timigita) Ho, frue au malfrue vi foriros de mi, Alfred! Mi tion sentas! Kaj mi ankau vidas lau via aspekto! Vi foriros de mi! ALLMERS Kun la vojkamarado, vi aludas? RITA Ne, mi aludas tion, kio ankorau pli acha estas. Libervole vi foriros de mi. Char estas nur chi tie, che mi, ke vi ne trovas, ke vi havas vivotaskon. Respondu al mi! Chu ne tiel vi pensas? ALLMERS (rigardas shin firme) Kaj se nun mi pensis --? (Bruo kaj kriado kvazau de koleraj, ekscititaj vochoj audighas de fore malsupre. _Allmers_ iras al la barajho.) RITA Kio estas? (ekkriante) Ho, vidu, ili lin trovis! ALLMERS Li neniam estos trovata. RITA Sed kio do estas? ALLMERS (antaueniras) Nur interbatado, -- kiel kutime. RITA Malsupre sur la marbordo? ALLMERS Jes. La tuta marborda vilagho devus esti forigata. Nun la edzoj venas hejmen. Ebriaj kiel kutime. Drashas la infanojn. Audu kiel la knaboj ululas! La virinoj kriachas pri helpo por ili -- RITA Jes, chu ni ne sendu iun malsupren por helpi ilin? ALLMERS (malmole kaj kolere) Helpi ilin, kiuj ne helpis Eyolf! Ne, lasu ilin perei, -- kiel ili lasis Eyolf perei! RITA Ho, ne parolu tiel, Alfred! Ne pensu tiel! ALLMERS Mi ne povas alimaniere pensi. Chiuj tiuj domachoj devus esti malkonstruataj. RITA Kaj kio do farighus de tiuj multaj malrichaj homoj? ALLMERS Ili rifughu aliloken. RITA Kaj la infanoj? ALLMERS Chu gravas, kie ili pereas. RITA (silente, riproche) Vi trudas vin mem al tia malmoleco, Alfred. ALLMERS (impete) De nun mi _rajtas_ esti malmola! Estas ankau mia _devo_! RITA Via devo? ALLMERS Mia devo al Eyolf. Li ne kushu senvenghita. Jen, mallonge, Rita! Mi al vi diras! Malkonstruu la tutan lokon kaj ebenigu la bordon, -- kiam mi estos for. RITA (rigardas lin profunde) Kiam vi estos for? ALLMERS Jes, char jen vi almenau per _io_ plenigos vian vivon. Kaj taskon vi havu. RITA (firme kaj decide) Vi rajtas. Mi havu. Sed chu vi povas diveni, per kio mi okupos min -- kiam vi estos for? ALLMERS Nu, kio tio do estos? RITA (malrapide, decide) Tuj kiam vi estos for, mi iros malsupren al la marbordo kaj kunprenas chiujn tiujn malrichajn, malsatajn infanojn supren al nia hejmo. Chiujn tiujn petolachajn knabojn -- ALLMERS Kion vi faros kun ili chi tie! RITA Mi volas adopti ilin. ALLMERS _Vi_, vi volas? RITA Jes, tion mi volas. De la tago kiam vi estos forvojaghinta, ili estu chi tie, chiuj, -- kvazau ili estus miaj propraj. ALLMERS (ekscitita) En la loko de nia eta Eyolf! RITA Jes, en la loko de nia eta Eyolf. Ili loghu en la chambroj de Eyolf. Ili legu liajn librojn. Ludu per liaj etaj ajhoj. Ili lauvice sidu en lia segho che la tablo. ALLMERS Audi tion estas ja kompleta frenezajho! Mi ne konas homon en la tuta mondo, kiu estas malpli tauga por tiajho ol vi. RITA Mi do eduku min al tio. Lernigu min. Ekzercu min. ALLMERS Se estas via sincera decido, -- chion kion vi jen diras, okazigis transformo en vi. RITA Vere okazigis, Alfred. Pri tio _vi_ zorgis. Vi kreis malplenan lokon ene en mi. Kaj ghin mi devas provi per io plenigi. Io kio similus al ia amo. ALLMERS (staras momenton pensante; rigardas shin) Funde ni ne faris multe por la povruloj tie malsupre. RITA Ni faris nenion por ili. ALLMERS Apenau pensis pri ili. RITA Neniam pensis pri ili en kunsento. ALLMERS Ni, kiuj havis "la oron kaj la verdajn arbarojn" -- RITA Ni havis por ili fermitajn manojn. Kaj ankau fermitajn korojn. ALLMERS (kapsignas) Do estas ja kompreneble, ke ili ne riskis la vivon por savi etan Eyolf. RITA (silente) Pripensu, Alfred. Chu vi estas certa, ke -- ke ni mem tion kuraghus? ALLMERS (maltrankvile repushante) Sed ne dubu pri _tio_, Rita! RITA Ho, ni estas homoj el la mondo, ni du. ALLMERS Kion vi vere intencas fari por tiuj kompatindaj infanoj? RITA Mi eble devus provi, se mi povus mildigi -- nobligi ilian vivosorton. ALLMERS Se _tion_ vi povos, Eyolf ne naskighis senutile. RITA Kaj li ne estas senutile de ni forprenita. ALLMERS (rigardas shin firme) Sed komprenu la kialon, Rita. Ne estas amo, kiu igas vin tion fari. RITA Ne, tute ne. Almenau ne ankorau. ALLMERS Nu, kaj jen kio do estas? RITA (duone cedante) Vi ja ofte parolis kun Asta pri la homa respondeco -- ALLMERS Pri la libro, kiun vi malamis. RITA Mi malamas tiun libron ech nun. Sed mi sidis auskultante, kiam vi rakontis. Kaj nun mi volas mem pluen provi. En _mia_ maniero. ALLMERS (agitas la kapon) Ne estas pro la nefinita libro -- RITA Ne, mi havas kroman kialon. ALLMERS Jen kiun? RITA (silente, pezanime ridetante) Mi volas akiri la pardonon de du grandaj malfermitaj okuloj, vidu. ALLMERS (frapite, fiksas la rigardon sur shin) Eble vi permesus al mi kunlabori? Kaj helpi vin, Rita? RITA Chu vi volus? ALLMERS Jes, -- se mi nur scius, ke mi povus. RITA (hezitante) Sed tiuokaze vi devus ja resti chi tie. ALLMERS (silente) Ni provu, chu tio sukcesos. RITA (preskau neaudeble) Ni provu, Alfred. (Ambau silentas. Poste _Allmers_ iras al la stango kaj levas la flagon tute supren. _Rita_ staras apud la pavilono kaj rigardas lin silente.) ALLMERS (revenas antauen) Estos peza labortago por ni, Rita. RITA Vi vidos, -- tiam foje falos dimanchtrankvilo super nin. ALLMERS (silente, tushita) Tiam ni perceptos viziton de la spiritoj, eble. RITA (flustrante) La spiritoj? ALLMERS (kiel antaue) Jes. Tiam ili eble chirkauas nin, tiuj kiujn ni perdis. RITA (kapsignas malrapide) Nia eta Eyolf. Kaj ankau via granda Eyolf. ALLMERS (fiksrigardas antauen) Eble ni ankorau foje -- sur la vivovojo -- kvazau ekvidos ilin. RITA Kien ni rigardu, Alfred --? ALLMERS (fiksas la okulojn sur shin) Supren. RITA (kapsignas konsente) Jes, jes, -- supren. ALLMERS Supren, al la pintoj. Al la steloj. Kaj al la granda kvieto. RITA (etendas al li la manon) Dankon! End of the Project Gutenberg EBook of Eta Eyolf, by Henrik Ibsen *** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ETA EYOLF *** ***** This file should be named 23837.txt or 23837.zip ***** This and all associated files of various formats will be found in: http://www.gutenberg.org/2/3/8/3/23837/ Produced by Andrew Sly with thanks to Odd Tangerud for his continuing assistance in preparing his Ibsen translations for Project Gutenberg Updated editions will replace the previous one--the old editions will be renamed. Creating the works from public domain print editions means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. They may be modified and printed and given away--you may do practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution. *** START: FULL LICENSE *** THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase "Project Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg-tm License (available with this file or online at http://gutenberg.org/license). Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm electronic works 1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. 1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic works. See paragraph 1.E below. 1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is in the public domain in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. 1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country outside the United States. 1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: 1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed: This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org 1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived from the public domain (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. 1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work. 1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. 1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg-tm License. 1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. 1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. 1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided that - You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm works. - You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work. - You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg-tm works. 1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. 1.F. 1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread public domain works in creating the Project Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment. 1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE. 1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem. 1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. 1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions. 1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life. Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state's laws. The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered throughout numerous locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation's web site and official page at http://pglaf.org For additional contact information: Dr. Gregory B. Newby Chief Executive and Director gbnewby@pglaf.org Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide spread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS. The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit http://pglaf.org While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate. International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: http://pglaf.org/donate Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition. Most people start at our Web site which has the main PG search facility: http://www.gutenberg.org This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.