The Project Gutenberg EBook of Jan Amos Komenský, by Jan Václav Novák This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org Title: Jan Amos Komenský Johano Amos Comenius Author: Jan Václav Novák Translator: Rondeto de Esperantistinoj en Pr Release Date: June 27, 2007 [EBook #21951] Language: Esperanto Character set encoding: ASCII *** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JAN AMOS KOMENSKÝ *** Produced by Robert L. Read and Miroslav Malovec JAN AMOS KOMENSKY. (JOHANO AMOS COMENIUS.) BOHEME VERKIS PROF. DRO. JAN NOVAK. TRADUKIS "RONDETO DE ESPERANTISTINOJ" EN PRAHA. 1 9 2 1. ELDONIS "RONDETO DE ESPERANTISTINOJ" EN PRAHA. ANTAUPAROLO. Estas afero konata, ke la malgrandaj nacioj tre shatas esti fieraj pro siaj grandaj homoj kaj ke ili tre volonte atentigas la internacian publikon pri la fakto, ke la penso ekbruliginta korojn kaj kapojn de homaro devenis de filo de ilia tero kaj ilia nacio. La instruo pri la internacia solidareco, estu ghi disvastighinta kiom ajn, neniam forpelos el homaj koroj la sanktan flamon de speciala amo al homoj naskighintaj en la sama regiono kaj lernintaj de la patrino la saman idiomon, amon de la propra nacio. Char la kauzo de tiu chi amo estas la plej esenca kvalito de homaro: ghi estas kredo je forto de la homa penso, je povo per la homecaj ideoj regi la sorton de si mem kaj sorton de la tuta homaro. Kaj la plej altaj, la plej idealaj kaj sekve la plej efikaj ideoj progresigi la homaron estas tiuj de mi, simpla, senpova kaj sensignifa membro de sia nacio, sed forta tiam, se koroj de chiuj miaj samnacianoj ekbatas por la samaj savontaj ideoj. Kaj kun ghojega miro mi audas, ke, kio estis idealo kaj savonta vorto por mi, estas same idealo kaj devizo de la ceteraj samnacianoj; ech ke la ideoj de la ceteraj estas pli klaraj kaj ke la ilia koro batas pro ili ankorau pli brue ol la mia; kaj ke ekzistas inter la samnacianoj homoj, kiuj scias diri miajn idealojn per tiaj vortoj kaj montri al ili tiel ireblajn vojojn, ke la kapo flarante poveblecon realigi idealojn pensitajn nerealigeblaj svenas pro felichego. Tio estas la tasko de la grandaj animoj. Chu do oni ne devas fierighi pro nacia parenceco kun la granda spirita korifeo? Chu estas honto tia fiero? Jen la argumento, kial la chehhoslovaka nacio fierighas pro Jan Amos Komensky (Comenius) kaj kial ni eldonas en esperanta traduko broshuron priskribantan liajn vivon kaj laboron. Jan Amos Komensky estas speciale kara al koro de chiu Chehhoslovako, char li estas unu de la tri homoj, kiuj plej esence reprezentas internan ideon de la chehhoslovaka nacio, sencon de ghia historio, kiun dum la lastaj jardekoj tre kuraghe esploradis niaj filozofoj kaj historiistoj precipe T. G. Masaryk (nuna prezidanto de la respubliko). Lia teorio trovis multan aprobon kaj multenombrajn kredantojn. Jen ghia esenco. Senco kaj celo de ekzisto de la chehhoslovaka nacio, la interna ideo de ghia evoluo, estas montrita en ghia historio. El ghi sekvas, ke la nacio estis en la plej fruktodona evoluo de siaj kapablecoj tiam, kiam ghi luktis ekskluzive por celoj abstraktaj, spiritaj, idealaj, kiuj ne povis efiki je lia materia situacio. Tio estis dum epoko de Hus (bruligita en j. 1415) kaj de Husanoj. La parolo de Hus "Serchu la veron kaj restu en la konita vero!" kiu estis de Masaryk montrita kiel la precipa instigilo de la Husa celado kaj farighis devizo de la progresema movado, estas mallongigo de la plej arde dezirata idealo nacia: povi klopodi por koni la veron kaj por efektivigi postulojn kaj ordonojn de la vero en la praktika vivo. Kio che tio estas speciale substrekinda estas la efektivigo de la vero en la praktiko, penado, ke la chiutaga, nefestena, laborplena vivo farighu enkorpigho, realigho, efektivigho de la verecaj idealoj. La konkretaj faroj povas esti ech kontrauaj, sed tiu chi pensmaniero estas komuna al chiuj grandaj aperajhoj de la spirita vivo chehhoslovaka. La dua fiero de nia historio estas Petr Chelcicky, samtempulo de Hus kaj de la Husanoj. La Husanoj decidis batali por sia vero, por sia vero de Dio, ili entuziasmigis por la "Dia milito" la plimulton de la nacio, ili jam en jaro 1420 ricevis gravan venkon kontrau la nelegha regho Zigmundo. Sed tiam Chelcicky havas kuraghon kontraustari la gheneralan humoron de la tempo kaj ekpredikas opinion elpensitan en silento de la sudbohemaj kampoj: "Chia ajn milito estas malpermesita al Kristano per la unusenca ordono Dia: Nemortigu! Neniam decas al Kristano uzi la perforton". Kaj kiam la chefurbo plena de esperoj je militaj venkoj kaj venkaj profitoj ne havis orelon por auskulti lin, li revenis en sian kamparon, ne por verki simple novajn librojn--sed por organizi homojn, kiuj ekkredinte liajn verojn estis kapablaj vivi lau ili. Kaj li efektivigis tion kun tiela sukceso, ke fondighis multaj komunumoj de homoj vivantaj lau la principoj de la origina kristaneco, kiel ghin Chelcicky predikis. Ili neniam uzis perforton, amis sin reciproke, laboris honeste ne sole por sia propra profito sed por bonfarto de chiuj komunumanoj. Ilia nomo estis "Chehhaj Fratoj" kaj la influo de organiza laboro de "revulo" Chelcicky dauris tri jarcentojn! Dum tiel longa epoko kreskis kaj floris komunumoj de Chehhaj Fratoj kiel modeloj de la bona mastrumado kaj dokumento, ke ech utopioj estas realigeblaj. Jan Amos Komensky estis la lasta episkopo de la Chehhaj Fratoj. Sed lia vero estis jam alia vero. La mezepokaj formoj estas che li jam tute plenigitaj per la moderna enhavo de renesanca kulturo, la du polusoj de la homara celado: idealo materia kaj idealo spirita, la bezono agi kaj la ghuo mediti, estas che li en harmonia kunsento. Li estas efektive kredanta membro de la eklezio de la Chehhaj Fratoj, li malbenas kaj kondamnas militon, sed antau chio li scias, ke lia propra nacio devas esti libera por povi plenumi taskojn de Dio donatajn. Samtempe kun li vivis la glora filozofo franca Descartes. Lia pens- kaj agadmaniero estis tute kontraua al tiu de Komensky. Descartes dum la tuta vivo sidis en salono sur kusenoj malforta, malsaneta viro, kaj la tutan vivon meditis, chu li ekzistas au ne. Al Komensky ech ne venis penseto, ke li povus ne ekzisti, char chiam aferoj gravegaj estis farotaj. Li, politika ekzilito el sia patrujo, chiam sciis, ke antau chio la maljusta kaj malbona uzurpatoro de le regha trono estas forigota. Kaj li tial vagadis tra la tuta Europo, serchante monon, soldatojn, asociojn, kiuj povebligus forigi la malhonestulon Habsburgan, la despoton, la kontraureformaciulon. Ech kun Turkoj li estus estinta asociinta por ekmiliti la Habsburgojn. Kaj kiam chio montrighis vana, li ne malesperis sed chiujn siajn laborkapablojn li dedichis al la reformo de pedagogio al la organizado de pli bonaj lernejoj ol nun. Char se la junaj homoj eliros el lernejoj pli bone instruitaj pri la homecaj virtoj, tiam neniam estos poveble, ke ekzistu tiomaj maljustecoj, tiom da faroj kontrau la legho de Dio, kiom li vidis kaj travivis. Tia konkreta, praktika laboro por la ideala vero, por la morala postulo, por sistemo de Dio, tio estas la plej karakteriza kvalito de la chehhoslovaka menso. Tial komprenu, fremdnaciaj legantoj de nia libreto, kial ni kun tia fervoro propagandas la scion pri Jan Amos Komensky, kaj helpu nin propagandante kun ni. BRATISLAVA, 13. marton 1921. Dr. Stan. Kamaryt. JAN AMOS KOMENSKY, INSTRUISTO DE LA NACIOJ, FONDINTO DE LA NOVOEPOKA INSTRUADO. "Ankau mi kredas al Dio, ke ghis pasos la uragano de la kolero pro niaj pekoj sendita sur niajn kapojn, la regado de viaj aferoj al vi revenos, ho, popolo bohema!" Per tiuj chi vortoj, ofte nun ripetataj, inauguraciis la unua prezidanto de la chehhoslovaka respubliko Tomas G. Masaryk sian unuan komunikon al la Nacia Kunveno. Kaj la profeto Jan Amos Komensky, kies plumo ilin la unuan fojon skribis, tiam ilin skribis, kiam montrighis vantaj la lastaj esperoj de bohemaj ekzilitoj je politika helpo, post ratifikacio de la interkonsentoj de paco Westfala en Nurenberg (komencon de la jaro 1650) kaj kiam la turmentata europa popolo denove libere ekspiris post la longa suferado pro la plej kruela eklezia milito. Por li kaj liaj samreligianoj tiu trankvilo bedaurinde ne ekzistis, al ili estis destinite daurigi la vagadon tra la negastema fremdlando, kaj trovi tie ech la finan ripozon. Kaj tamen Komensky, la lasta chefpastro de la "Frata Unuigho" (Jednota bratrska), nia plej nacia eklezio, senlace laboris preskau duonon da jarcento por la bono de la homaro dedichante la amon al sia patrujo, kiam li devis ghin forlasi en agho da 35 jaroj, penante ghis sia lasta spiro helpi al ghi el la morala mizero per disvastigho de la klereco en chiujn klasojn kaj per la konvinkado pri bezono de la paco. 1. Richa je sciajhoj li revenis el fremdlando, por dedichi chiujn siajn fortojn al la servo de la Frata Eklezio; sed jam kiel studento li ekkuraghis konatigi al siaj samlandanoj elpensajhojn de la samtempaj natursciencoj kaj per helpo de la detala chehholatina vortaro ebligi al ili la scion de la sciencoj. Sed bedaurinde lia trankvila laboro por la utilo de liaj eklezianoj estis interrompita per eksplodo de ribelo, finighinta per venko de la regho Ferdinando IIa super la bohema nacio la 8an novembron 1620. En tiu tempo estis ankau verkita lia fama "Labirinto de la mondo kaj paradizo de la koro" (1623), kiun libron oni ankorau hodiau vicigas inter la popularajn librojn de la pli malnova chehha literaturo. 2. Sed ankau pri la estonteco de la patrujo zorgis Komensky dum chi tiuj suferoplenaj jaroj. Li estis plene konvinkita, ke ne estas malproksima la tempo, kiam finos la suferado pro la kredo kaj ekestos la nova regno, pri kiu chiutage preghas Kristanoj per vortoj de la pregho "Patro nia. Venu regno Via"! Zorgante tiel, ke lia nacio ne estu surprizita per la subita renverso, li preparis por ghi proponon de la nova reguligo de la eklezio kaj samtempe la verkon, kiu garantiis lian gloron por la tuta estonteco. La verkon li nomis "Didaktiko," t. e. "arto de la arta instruado" kaj en ghi li montris pli frue al la samlandanoj, pli poste en la latina traduko de la verko al la tuta homaro, kiamaniere eduki la junularon al la noblaj moroj kaj pieco kaj instrui al ghi utilajn sciojn. En la libro oni postulas dedichi por la perfekta eduko plenajn 24 jarojn de la juneca agho, kiun oni dividu je kvar periodoj; la infanagho, knabagho, agho de la maturighado kaj junulagho. Por chiu agho li volis starigi apartan lernejon, preparante por chiu specialajn librojn. Al la infana agho li dedichis la faman "Informatorio de la patrina lernejo", kiu farighis evangelio de la instruistaro ne nur de lia propra nacio, sed ankau de chiuj kleraj nacioj same kiel la "Didaktiko". Bedaurinde chi tiujn signifoplenajn fruktojn de lia spirito povis utiligi pli frue la fremdlando, liaj samlandanoj ekuzis ilin nur post la nacia renaskigho. 3. En ekzilon en la urbon Leszno foriris Komensky je komenco de la jaro 1628 kaj tie li komencis instrui lernantojn de la latina lernejo. Li verkis por ili negrandan lernolibron de la latina lingvo nomata "Janua linguarum reserata" (1631), kiu disvastighis dum kelkaj jaroj en la tuta Europo kaj konatigis la nomon de Komensky ech en la plej malproksimaj landoj de Azio. Ghia praktika arangho ekinteresis la tutan instruitan mondon. Komensky deziris per tiu chi lernosistemo ne sole forigi malfacilajhojn de la lernado de la lingvo latina, sed li celis samtempe doni al la junularo konon de la plej gravaj aferoj en la mondo. Tial li konstruis en 100 alineoj (1000 frazoj) tabelon de enhavo de la tuta mondo, komencante de ghia kreo kaj finante per la lastaj aferoj de la homo; en tio chiu objekto devis esti signita per sia origina nomo. La praktika signifo de tia libro estis al chiu evidenta kaj tial ghi estis en la tuta Europo en diversajn lingvojn tradukata. La verkinto mem ekmiris pri la sukceso kaj aprobo de sia libro. La provo faris lin tuj mondkonata inter chiuj tiamaj kleruloj. Sed tamen en sia fervora penado helpi al la homaro, skuighanta pro la malpaco kaj maltrankvilo, li konsideris tion kvazau signon de la Providenco, ke li provu ion pli signifan. Li rimarkis, ke kauzo de chiuj malfacilajhoj sur la mondo estas celado al aferoj suprajhaj sen atento de ilia interno kaj enhavo kaj la homa facilkredemeco. Antau nelonge estis atendata savo de la klasikismo, la reveno al beleco de la malnovaj formoj literaturaj, sed la penado haltis che senenhavaj formoj, char al la efektiva kono, ne alkondukis la junularon ech la legado de la malnovaj verkistoj. Kaj tamen estis en la lernejoj, tiom da tempo kaj zorgoj dedichita al la latina lingvo sole por ke la lernantoj sciu verki leterojn kaj versojn lau la malnovaj modeloj. Chu estas utila por la vivo, demandas Komensky, labori pri tiaj aferoj, kiam jhus dume atentigas pri sia rajto nove prosperantaj natursciencoj precipe fiziko, hhemio kaj astronomio? Tial opinias Komensky, ke estas necese aranghi denove la instruadon lau novaj metodoj kaj principoj, kiel oni faris che lingvo latina. Estas jam por la komparo de chiuj objektoj necese tiujn principojn trovi. Ke estas eble fari tion, konkludas Komensky lau vortoj de Sankta Skribo (Sagheco 11, 21), ke Dio chion ordigis lau la nombro, mezuro kaj pezo. Se chiuj vortoj de iu lingvo havas sian analogion, ke oni povas ilin ordigi en nemultaj reguloj, sammaniere klasifiki oni povas la objektojn kaj difini lau iom da principoj. Estus sole nur necese konstrui "Pordegon de la objektoj", memkompreneble tiel konstruitan, ke la junularo sen malfacilajhoj eniru en la templon de la sciencoj. Kaj se estus tiel poveble de la juneco chiujn homojn enkonduki en la veran konon, malaperus certe per si mem chiuj iniciatoj de la malkonsento kaj malpaco kaj anstatau malamikeco ekregus en la mondo agrabla paco. Kaj pri paco klopodis Komensky des pli multe kun aliaj same pensantaj viroj, ju pli profunde influis la chehhan landon, lian patrujon, kaj preskau la tutan Europon la malfelichaj sekvoj de la religiaj malpacoj. Se la vera scio disvastighus inter chiuj homoj, chu ne proksimighus la plenumo de la vortoj de Kristo, ke estos unu shafejo kaj unu pashtisto? 5. Ke oni iam sukcesos verki tian libron, Komensky ne dubis. Ankau ghustan nomon li el libroj samtempaj por ghi trovis: "Pansofio". Kompreneble por ke chiuj frazoj en ghin akceptitaj estu vere fidindaj konitajhoj, oni devus trastudi tutan sciencan materialon kaj per spertoj kaj esplorado pruvi la verecon de chiu ghia frazo. Sed tio estus granda kaj malfacila laboro, ke sole senlaca kaj diligenta laboro de unuopulo sukcesus ghin venki. 6. La ideojn, en ghi koncize donitajn, pritraktis Komensky detale en la letero, kiun li sendis al sia amiko Samuel Hartlib en London, en la duono de tridekaj jaroj de la XVII. jarcento. Al Hartlib chio chi tre plachis, char ankau la fama angla filozofo lordo Francis Bacon, antau ne longe mortinta (1628), predikis la bezonon de nova metodo de chia esplorado sur la principo de indukcio, pri kiu tiam klopodis la natursciencoj. Estas tiel klarigeble, ke Hartlib sen permeso de Komensky sendis la leteron al la Oxforda universitato por bontrovo kaj kun ghia konsento li ghin ech prese eldonis kiel "Conatuum Comenianorum praeludia" (Antauludo de entreprenoj de Komensky). Komensky estis vere surprizita ricevinte subite el Londono anstatau respondo presitajn ekzemplerojn de sia letero. Memkompreneble, ke ne tute konvenis al Komensky antau la mondo entrepreni ion, kion li shatus labori kashe en sia laborejo, sed kuraghigis lin denove la konsento kun lia propono de la tuta scienca mondo. Baldau estis proponite al li ne nur la materiala helpo por lia laboro, sed ankau la scienculoj de diversaj fakoj proponis sian helpon kiel kunlaborantoj, por ke la verko estu pli frue preta. 7. Unuan materialan helpon proponis al Komensky la juna posedanto de Leszno Grafo Bohuslav Leszczynski, kiu volis ankau liajn helpantojn vivteni. Tio okazis en la jaro 1640, post granda sukceso de la lerneja teatrajho "Pri Diogenes el Kynike", kiun li atingis estante rektoro de la leszna lernejo. La grafo cheestis kun siaj amikoj la prezentadon. Al li do Komensky prezentis unuan detalan proponon, kiel estus eble pansofion sistemi kaj kiuj helpaj verkoj estas bezonaj. Ghi estis precipe "Panhistorio", historio de scienca esplorado kaj serchado de la veroj kaj la "Pandogmatio", resumo de chiuj opinioj kaj skismoj per kiuj la homaro iradis al la scio. 8. Sed pli frue ol chi tiu propono estis decidita, ricevis Komensky de Hartlib (somero 1641) inviton, ke li venu Anglion por signifoplena laboro, gloranta kaj honoranta Dion. Alveninte Londonon Komensky nur tiam eksciis de la amikoj, ke li estis invitita de la parlamento mem, por fondi pansofian kolegion, en kiu li kun 12 scienculoj laborus je la progreso de la sciencoj. Tiun sukceson atingis Hartlib helpe de potencaj amikoj che la nove kunvokitaj parlamentanoj, che kiuj tiam aperis forte la emo, ne nur plibonigi ekzistantajn malordojn en la regno, sed ankau subteni la progresemajn ideojn, kiuj tiam estis sennombraj. Bedaurinde, la ribelo de katolikaj Irlandanoj kontrau Angloj prokrastis la tujan efektivigon de la grandioza propono de Hartlib. 9. Komensky uzis liberan tempon en Londono dum vintro 1641-2 preparante detalan planon nomitan "Via Lucis" (Vojo de la lumo) por la intencita kolegio. Li montras en ghi kiamaniere penis la homaro liberighi el la mallumo de la erardoktrinoj, en kiuj ghi kvazau dronighis post perdo de la kredo je la vera Dio. Lastaj kaj plej efikaj rimedoj, lau opinio de Komensky, estas la arto de libropresado kaj vojaghado trans maroj. Sed ankau chi tio ne sufichas por ke la homaro retrovu la lumon. Por atingi ghin oni chefe bezonas disvastigi la klerecon per taugaj rimedoj. Tiuj rimedoj povas esti elementaj lernejoj por la tuta homaro, en kiuj ghi akiradus la konon el universalaj libroj, verkitaj de scienca kolegio. Ankau universalan lingvon povus iam tiuj chi viroj krei. Havante sian centron en Londono, kvazau foirejo de la tuta mondo komerca, ili povus atente observi la evoluon de la tutmonda kulturo, informi sin reciproke pri novaj eltrovoj de monda signifo kaj esti samtempe internaciaj jughantoj en aferoj politikaj. Al ilia jughorajto estus ankau la reghoj submetataj kaj kiu kontraustarus ilin, tiu povus esti forigita per la komuna interveno de chiuj aliaj. Tiamaniere estus garantiita la senchesa progresado de la homaro kaj la eterna paco en la tuta mondo. 10. Bedaurinde, la grandioza projekto ne efektivighis, la politika paco ne ekestis en Anglio ech dum la sekvintaj jaroj kaj la ribelo kontrau la malnovaj ordoj ekkulminaciis per forigo de la regheco kaj enkonduko de protektorato de Cromwell. Ankau religia radikala partio sukcesis valori en la politiko. Komensky povis tiam nenion alian fari ol forlasi konfuzitan Anglion kaj akcepti novan proponon el Svedio, ke li organizu por Svedoj la librojn por lernado de latina lingvo kaj kompense ke li ricevos helpon por la preparata pansofio. 11. El simpla "Janua linguarum reserata" evoluis dum kelke da jaroj triparta metodo de latinaj lernolibroj, kiuj estis sukcese enkondukataj en tiamajn lernejojn. Krom la "Janua linguarum" estis ankorau "Antaupordejo" (Vestibulum) kaj "Chambro" (Atrium) al chiu grado de la gramatiko kaj vortaro. Komensky nevolonte forlasis shatatajn jam ideojn pansofiajn, en kiuj li vidis sian propran vivocelon, precipe, kiam liaj anglaj amikoj lin pro tio riprochis, sed li esperis baldau fini la laboron en Svedio kaj komenci tiun, kiu plej multe lin allogis. Ankau pro politikaj kauzoj li volis plenumi deziron de Svedoj, kiuj kiel la plej potencaj kontrauloj de Habsburgoj penis helpi liajn samlandanojn kaj samkredanojn kaj ebligi la revenon en Bohemion. 12. Trans Holandio, kie li ankau renkontighis kun la fama filozofo Descartes, Germanio kaj Danio li rapidis Svedion, por prezenti sin al la malavara subtenanto de subpremataj homoj, al holanda grandkomercisto Ludoviko de Geer, militistara sveda liveranto, de kiu la propono devenis. Tiu, volante havi sian intencon aprobitan de la politika potenco, sendis lin en Stockholmon al regna grandkanceliero Axel Oxenstern. La kanceliero, jam de longe konscianta bezonon de la reformo de la instruado, auskultis la konkludojn de Komensky kun granda intereso, li ech proponis al li superan inspekton de reformo de la tuta instruado en Svedio. Ne malpli ghojigadis lin, kiam Komensky argumentis al li el la Sankta Skribo la proksimecon de la regno de Kristo kun la pligrandigo de komuna kulturo. Nur post la kvartaga interparolado foriris Komensky, promesinte, ke li pli frue, kiel aferon pli urghan, prilaboros librojn lingvajn, kaj poste komencos solvadi la pansofion (Chioscion). Ankau al reghino Kristino estis tiam Komensky de kanceliero prezentita. Kiel loghlokon por la komencotaj laboroj, rekomendis al li la kanceliero trankvilan, tolereman urbon Elbing, apud fresha limano de la rivero Vistulo, en la orienta Prusio. Tie ankau ekloghis Komensky kun sia familio, en autuno de la jaro 1642, havante kelkajn junajn helpantojn el Frata Unuigho, kun kiuj li esperis sukcese plenumi la tutan taskon dum kelke da monatoj. 13. Sed denove prilabori tutan sistemon de lernolibroj kaj samtempe meti ilin en perfektan harmonion, postulis multon da laboro kaj pacienco precipe, kiam Komensky, dezirante perfekte koni la tutan problemon, ree trastudis chiujn samtempajn lingvajn instrumetodojn kaj ech analitike relaboris tutan instruan teorion entute, kaj nur sur chi tiu fundamento li traktis, lau lia opinio, multsignifan por la tuta klero teorion de ghusta instruado de lingvoj en enkonduka verko al la lernolibroj nomita "Linguarum methodus novissima" (Plej nova lingva metodo, eld. en jaro 1649). 14. Sed malgrau tiuj chi tiom urghaj laboroj, li ne forgesadis sian pansofion, eldoninte tuj en la jaro 1643 "Planon de pansofio" (Pansophiae diatyposis) kaj 2 jarojn pli poste li komencis esplori la penson de komuna universala reformo de chiu homa gento per sistemo de la libroj, inter kiuj ankau lia pansofio estus nur unusola verko. Li intencis plej frue prezenti la proponon al Europa klerularo por prikonsidero kaj li nomis ghin "Ghenerala interkonsilo pri la reformo de la aferoj homaj" (De rerum humanarum emendatione consultatio catholica). La efektivigho de tiu chi intenco ne okazis, char Ludoviko de Geer senchese insistis je la finlaborado de la prenita tasko kaj li ne kashis ech sian malplachon, se Komensky deflankighis for la laboro al tiu, kiu lin pli allogis, au se li ie reprezentis sian eklezion, kaj fine li ech rifuzadis promesitan subtenon, kiam la libroj ne estis baldau preparitaj por preso. Kaj tiel ni trovas che Komensky jhus en tiuj jaroj 1642-48 ofte hezitadon, senkulpighadon kaj reghustighadon kaj denove skuetadon per la katenoj de devoj kiuj lin tiom premis. 15. Cetere, lia maltrankvilo grandighis ju pli proksimighis la decido de militaj interkonsentoj, kio signifis ankau decidon pri la sorto de chehhaj ekzilitoj kaj tamen verdire Komensky sole por Chehhoj laboris, akceptinte la taskon por li tiom sendankeman. Sed la traktado estis prokrastata, la esperoj malaperadis kaj ju pli necedema montrighis la imperiestro Ferdinando IIIa rilate la demandon de la religia unueco en bohemaj landoj, des pli volonte permesadis en Germanio la aprobon de evangeliaj eklezioj. Jam antau la ratifikacio de pacaj interkonsentoj en la jaro 1648 petas Komensky la reghinon kaj svedajn kancelieron, ke ili protektu kompatindajn bohemajn ekzilitojn kaj ne submetu tiom da senkulpe suferantaj homoj kaj iliaj eklezioj al la certa ruinigo. Sed chio estis vana. Superighis la politikaj konsideroj, char chiuj militantaj partioj estis jam lacaj, elcherpitaj kaj Chehhoj estis tamen oferdonitaj. Kaj al Komensky ne restis ol ankorau senkulpigadi sin pro sia insistado. 16. La saman jaron li forlasas Elbingon por administri sian eklezion, de kiu li estis elektita kiel episkopo--jughanto. En Lezsno li poste presigis du librojn, kiujn li dum antauaj jaroj verkis por Svedoj, nome la "Metodon de lingvoj" kaj "Didaktikon", sian plej gravan verkon. 17. Ankau chi tie li ne restis longe. Jam la duan jaron post sia transloghigho en Lesznon li ricevis honoran inviton de princoj Rakoczi, ke li en Saryssky Potok super Bodrogo, en loko de ilia somerloghado aranghu lernejon lau siaj pansofiaj planoj. Antau sia forveturo en Hungarion, kien lin sekvis lia eklezio en printempo de la j. 1650, li ankorau verkis, por ghojigi la korpremitajn fratojn tie loghantajn, "Testamenton de la mortanta patrino de la Frata Unuigho," verketon de alegoria karaktero, en kiu lia eklezio adiauas sur la mortlito kun siaj filoj kaj postlasas al ili siajn trezorojn. El ghi devenas ankau nia enkonduka sentenco, kiu sonas al ni kvazau profetajho. Sed ankau alimaniere ni komprenas la emocion de la filantropo, kiu ne povas rezigni je la espero en finan venkon de bono, kvankam la plej proksiman estontecon kovras netraigeblaj nuboj. 18. En Slovakio (Uherska Skalice) li estis je pasko de tiu jaro tre ghoje bonveninta; el Uherska Skalice li vizitis ankau aliajn ekleziojn fratajn pli malproksimen. Iom hezitante, li poste iris orienton kaj en Potok plenestime akceptis lin precipe la grafo Zikmundo Rakoczi. Sed por pli longa restado li ekloghis tie en autuno de la sama jaro, post longa traktado kun la eklezio, kiu hezitis en tiu kritika tempo lasi foriri sian chefpastron. Fine la politikaj konsideroj decidis. 19. En sia nova agadloko Komensky tuj prezentis al la princo planon de la sepklasa lernejo, kies 3 elementaj klasoj estus lingvaj, 4 superaj klasoj objektaj (filozofiaj). La malsuperaj klasoj estis baldau malfermitaj kaj Komensky relaboris por ili ankau siajn lingvajn librojn je tria fojo, sed la superaj klasoj ne efektivighis pro la tro frua morto de princo Zikmundo (4./II. 1652.). Komensky volis nome transmeti la taskon liberigi chehhajn ekzilitojn al Zikmundo, char tiu chi edzighis kun Eliso, filino de la iama regho Frederiko el Pfalz, kiun vere felichan geedzighon Komensky mem benis. Tial li ankau laboris kun tia komplezemo por la lernejo, kiun la juna princo tiom shatis. Bedaurinde, ech tie estis Komensky baldau seniluziita, char la situacio ne estis ankorau matura por liaj projektoj kaj la rimedoj, per kiuj li intencis chion rebonigi, ne kondukis al la celo. Tial li fine ellaboris la enhavon de nova "Janua linguarum" en ok lernejaj teatrajhoj je "Studo-ludo", ("Schola ludus"), en kiu trovis efektivan plachon nur la nobela junularo de la lernejo. Post la laboro, daurinta 3 kaj 1/2 da jaro revenis Komensky alte estimata al sia eklezio en somero de la jaro 1654. 20. Lian ghustan kaj praktikan opinion pri la realeco, pruvas ankau 2 libroj aperintaj en Hungario: Tio estas precipe lia fama "Orbis pictus", (Mondo en bildoj), en kiu la konciza enhavo de la "Janua linguarum" estas klarigata per multaj bildoj, kiuj estas tie ech la chefa temo. La ilustrajhoj anstatauas tie empirian apercipon, kiun oni ne povis chie akiri, kiel ekzemple en Hungario por diversaj metioj. Poste, forirante el Hungario, donacis Komensky al la princo Georgo II., frato de Zikmundo, verketon de ekonomia enhavo, nomitan "Gentis felicitas" (Felicho de nacio), en kiu Komensky montras, sur kio bazas la ghusta signifo de la nacia felicho kaj kiel malproksime de ghi estas la hungaraj loghantoj, kaj kiamaniere al ghi proksimighi. Tio certe estis la plej bela danko por la favoro de Rakoczi. 21. La cirkonstancoj, kiam Komensky la trian fojon alvenis en Lesznon, estis tre kritikaj, char estis atendita la svedo-pola milito, kiu ankau vere la sekvantan jaron furioze eksplodis. Pri ghi ni scias pli detale el la romano de Sienkiewicz "La inundo." La svedan enmarshon konvene komparas la poeto kun la inundo, char la malamika militistaro alproksimighis ghis al Krakow, ke ech la regho Jan Kazimir mem estis devigata forkuri fremdlandon. Leszno akceptis la svedan kavalerian garnizonon. La fremduloj, en la urbo loghantaj, lau religio skismuloj, estis amataj nek de la popolo el la chirkauajho, nek de la nobelaro. Kiam do, en unuopaj lokoj de la regno levighis ribelo kontrau la fremda regado, venis ankau vico je Leszno, eble ankau la sopiro je abunda rabajho en la richa komerca urbo tiam decidis. En aprilo de la jaro 1656 la kampara popolo, gvidata de la nobelaro, forte atakis la urbon, kiu post la foriro de la sveda garnizono estis prirabita kaj ekbruligita. Komensky restis malgrau chiu minacanta danghero che sia parohho kaj foriris el la urbo nur en lasta momento, jhetinte parton de siaj manuskriptoj en la kashejon sub sia studochambro. Tie ili estis ankau trovitaj kaj redonitaj al li dek tagojn post la brulego. Bedaurinde, tio estis sole la malgranda restajho de lia multjara senlaca laboro. Krom tio perdis Komensky sian tutan havajhon, la materialon pansofian kaj precipe grandan chehholatinan vortaron jam por la preso preparitan. La perdon de tiu chi vortara trezoro Komensky plej multe bedauris kaj tio estas ankau la plej granda perdo, kiu trafis nian nacion je ghia spirita posedajho de la pli malnova tempo. Pri la valoro de la verko atestas ghia negranda restajho "Linguae Bohemicae thesaurus" de V. Jan Rosa, kiun ofte uzadis Josef Jungmann, verkante sian vortaron. 22. La malfelicha sorto de la urbo profunde tushis koron precipe de la samtempa evangelia mondo, same kiel la perdoj de la fama pansofisto liajn multnombrajn amikojn. Li volis kun sia familio plej frue transloghighi en Frankfurton a. M., sed volonte li akceptis inviton de Laurente de Geer, filo de Ludoviko, transloghighi al li en Amsterodamon kaj tie en trankvilo dedichi sin al la preferata pansofio. Loghantaro de la urbo bonvenigis lin plej estime, kiel mondfaman personon kaj estis ankau al li proponita helpo por diskonigo de liaj verkoj. 23. Li akceptis ghin plej unue por la eldono de la kolektitaj verkoj pedagogiaj "Opera didactica omnia" (1657), kiujn li aranghis lau la tempo de ilia deveno (en Leszno, Elbing kaj en Potok) en tri grandaj volumoj kaj aldonis al ili kvaran parton de interparoloj, verkitan en Amsterodamo. Tiuj verkoj ekmirigis la tutan instruitan mondon; shajnis, ke chiuj misteroj de la ghusta instruado estas malkovritaj kaj nur de tiu unusola viro. La aprobo de la urbo, en kiu Komensky loghis kaj al kiu estis tuta verko dedichita, estis precipe grava. 24. Kontraue la eldono de la latina traduko de politikaj profetajhoj devenantaj de tri viziuloj, kun kiuj Komensky persone interrilatis, vekis kontrau li atentindan opozicion kaj maltrankviligis liajn lastajn jarojn. Kaj tamen ankau per tiu chi libro, nomita "Lux in tenebris" (Lumo en mallumoj) volis Komensky utili al sia nacio, kaj denove vaste pritrakti la demandon de ekzilitoj kaj atentigi pri la maljustajhoj faritaj al lia nacio. Kion profetis liaj profetoj Kotter kaj K. Ponatovska pri la unuaj tempoj de la tridek-jara milito estis ja post la finigho de la bataloj plejparte decidite. Krom tio ne chesis instigi Komensky-on lia iama kunlernanto kaj malbonfama profeto el Lednice Nikolao Drabik al novaj kaj novaj politikaj deklaroj, kvankam liaj vizioj estis nur senchese ripetighanta atakado je la Habsburga familio, je Austrio kaj je papismo, de kiuj ruinighon en la plej proksima tempo li profetis. La malfelicha rezultato de la militista interveno en Polio, kiun provis princo Georgo IIa Rakoczi je fino de la svedo-pola milito, estis certe unu el kauzoj de konstanta insistado de Drabik. Komensky estis tiam ankau peranto de la diplomataj sciigoj de la princa korto kun la fremdlando. Sian personan honoron kaj sian neriprocheblecon li defendis per eldono de la profetajhoj "Lux e tenebris" (Lumo el la malumo, 1665), kiujn li sendis pere de speciala kuriero al korto de Ludoviko XIV. esperante je komencighanta jhaluzeco inter Habsburgoj kaj franca regha dinastio. 25. Sed malgrau la peno por la bono de la subpremitaj samlandanoj Komensky ghis la lastaj momentoj ne forgesis, kion li promesis al la mondo, la pansofion. El promesitaj "Interkonsiloj universalaj pri la reformo de la homaj aferoj" li eldonis nur du enkondukajn volumojn: "Ghenerala vekigho"--(Panegersio) kaj "Ghenerala klerigo"--(Panaugiio 1662), sed li sendis detalan alvokon al chiuj europaj scienculoj, volante instigi klerularon al fervora agado por la levigho de la kulturo, sen kiu shajnis al li la homa felicho neebla. Krom tio li senchese primeditadis, kiamaniere fari la sciencojn alireblajn por chiuj klasoj. Tion pruvas la plano de IIIa parto de la Pansofio konservita bone en lia postlasajho, kiun li fine volis disvolvi en 100 dialogoj. El la pluaj verkoj ni konas precipe la nomojn: parto IVa "Pampaedia", "Ghenerala kulturo", kiu estis enhavonta chiujn chefajn ideojn de la instruado, parto Va: "Panglottia"; "Universala kulturado de la lingvoj", enhavonta krom la chefaj lingvaj reguloj ankau ideojn pri la nova perfekta lingvo por kulturado de la scienco, parto VIa: "Panorthosia," "Universala plibonigho", en kiu li volis priskribi la staton de la homaro, kiam chio estos laudezire plenumita, parto VIIa: "Pannuthesia," "Universala admono" estis instigonta la homaron, ke ghi vere pri chio chi klopodu. Krom tio Komensky senchese aliformadis "Trairejon al la objektoj" por la junularo kaj li finis la verkon en lasta jaro de sia vivo, kiel maljunulo preskau okdekjara. Al "Trairejo al la objektoj" li aldonis kiel praktikan konsekvencon "Triertium catholicum" (Universala triarto), en kiu li absolute teorie provis solvi la grandan problemon pri korespondo de la pensado, parolado kaj agado. Tiun verkon li finskribis komence de la oktobro en 1670, 6 semajnojn antau sia morto. 26. Ankau por la restajhoj de lia eklezio estas la amsterodama tempo plena je fruktodona laboro: Komensky ree eldonis tie la chefajn verkojn klerigajn, sed krom tio ankau aliajn, ankorau nepresitajn, kiel "Manualon" (mallongigita Sankta Skribo), kantaron, katehhismon kaj la konfesion. 27. Kaj kiam li eldonis en la jaro 1668 al la mondo ateston pri sia vivoagado "Unum necessarium" (Unu necesa), li povis kontentighinta argumenti, ke li feliche trapasis chiujn labirintojn, tra kiuj lin lia kortusha vivo kondukis. Li ne sole malgrau multaj tentoj konservis la nefushitan kredon de la antauuloj hereditan, li ne sole dedichis grandan parton de sia spirita energio al sia mallevighanta eklezio, sed li donis al la tuta mondo kaj precipe al sia nacio brilan ekzemplon, kiamaniere kaj ech dum la plej malghojaj cirkonstancoj, kiam shajne chio la homon konstraustaras, oni povas krei la verkon de senmorta signifo por la tuta estonteco. Pli ol 150 verkojn de Komensky oni kalkulas, el kiuj ni tie tushis nur kelkajn la pli signifajn, sed chiuj pruvas la nerompeblan intelektecon de la menso, senlacan klopodon klarigi chion simple kaj klare. Malmulte de tiel pensantaj kapoj ni trovas inter la scienculoj de chiuj epokoj kaj gentoj. 28. Komensky estas nomata ankau instruisto de la nacioj, char per sia "Didaktiko" li montris novajn vojojn de la tuta instruado kaj krom tio, li mem, persone partoprenis je la nova reformo de la lernejoj de kelkaj fremdaj nacioj, kiel de Poloj, Germanoj, Svedoj, Hungaroj kaj Holandanoj. Kaj tamen Komensky mem aldonas, ke chion chi tion li volis entrepreni nur por la bono de sia patrujo Bohemio, kiun li amis per la amo, kiun ne malgrandigis ech la longjara ekzilo kaj al kiu li volis helpi ghis la lasta spiro de sia vivo. 29. El la hhaoso de tiama tempo aperas al ni ghis nun la majesta staturo de viro de deziro (vir desiderii) staturo de la profeto de la pli bona estonteco de la homaro, kiam chiu ekkonos sian bonon kaj ekkomprenos, ke la rajtoj ekzistas ne sole por li kaj lia nacio, provizita per nombra potenco kaj militista forto sed por la tuta homaro, kaj ke por chiu nacio, chu granda, chu malgranda same valoras privilegio "Nihil de nobis sine nobis" (Nenio por ni sen ni). Kaj Komensky deziris, ke heroldo de tiu chi devizo estu chiu klerulo, sed precipe la instruisto. Ankau la paca ligo de la nacioj sub inspekto de la plej grandaj scienculoj, de veraj amikoj de la homaro, estis ideo de Komensky. Sed la kulturo ne estu privilegio de iu klaso. Komensky deziris disvastigi ghin el ghia europa lulilo en la plej malproksimajn landojn de la tero, por ke iam chiuj eksentu ghian benon. End of the Project Gutenberg EBook of Jan Amos Komenský, by Jan Václav Novák *** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK JAN AMOS KOMENSKÝ *** ***** This file should be named 21951.txt or 21951.zip ***** This and all associated files of various formats will be found in: http://www.gutenberg.org/2/1/9/5/21951/ Produced by Robert L. Read and Miroslav Malovec Updated editions will replace the previous one--the old editions will be renamed. Creating the works from public domain print editions means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. They may be modified and printed and given away--you may do practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution. *** START: FULL LICENSE *** THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase "Project Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg-tm License (available with this file or online at http://gutenberg.org/license). Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm electronic works 1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. 1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic works. See paragraph 1.E below. 1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is in the public domain in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. 1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country outside the United States. 1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: 1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed: This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org 1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived from the public domain (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. 1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work. 1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. 1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg-tm License. 1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. 1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. 1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided that - You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm works. - You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work. - You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg-tm works. 1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. 1.F. 1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread public domain works in creating the Project Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment. 1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE. 1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem. 1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. 1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions. 1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life. Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state's laws. The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered throughout numerous locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation's web site and official page at http://pglaf.org For additional contact information: Dr. Gregory B. Newby Chief Executive and Director gbnewby@pglaf.org Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide spread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS. The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit http://pglaf.org While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate. International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: http://pglaf.org/donate Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition. Most people start at our Web site which has the main PG search facility: http://www.gutenberg.org This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.