The Project Gutenberg EBook of Rakontoj, by Jakub Arbes This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org Title: Rakontoj Author: Jakub Arbes Translator: Josef Grna Release Date: April 14, 2006 [EBook #18178] Language: Esperanto Character set encoding: ASCII *** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK RAKONTOJ *** Produced by William Walter Patterson, Miroslav Malovec ESPERANTA BIBLIOTEKO DE CHEHHAJ AUTOROJ Volumo I J. ARBES RAKONTOJ KUN LA PERMESO DE L' AUTORO TRADUKIS EL CHEHHA LINGVO JOS. GRNA Eldonis FERD. BOHACEK, Jevicko Moravio, Austrio 1908 Presejo Druzstvo knihtiskarny, Hranice. Eldonante tiun chi unuan libron de esperantaj tradukoj el la chehha literaturo mi varme deziras, ke la libro disflugu baldau tra la mondo esperantista kaj helpu vastigi inter la samideanoj la konojn pri la chehha literaturo, ghis nun ankorau malmulte konata ekster la limoj de mia patrujo. Al sinjoroj _H. Bouska_ en Praha, Th. _Cejka_ en Bystrice-Hostyn kaj _Edm. Kolkop_ en Jevicko mi esprimas mian sinceran dankon por la korekto de tiu chi libro _La tradukinto._ * * * * * ENHAVO Pagho J. Arbes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 El la vivo de Mozart . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 La blanka edzinigha vesto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 La unua nokto che la mortinto . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 Moderna Magdaleno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 * * * * * J. ARBES. Jakub Arbes, unu el la plej gloraj verkistoj chehhaj, naskighis en Smichov[1] (legu: Smihhov) 12an de Junio 1840. Fininte la studadon en la teknika lernejo de Praha, li farighis redaktoro de chefaj jhurnaloj chehhaj (1866 ghis 1877). De l' jaro 1879 li vivas sole por la literaturo. De tiu tempo li verkis serion da romanoj, romanedoj, noveloj kaj rakontoj, krom diversaj tradukoj kaj artikoloj por la politikaj jhurnaloj. Tiujn verkojn nuntempe eldonas la firmo J. Otto en Praha. La nombro da eldonitaj volumoj atingis jam la numeron 25. Suferinte mizeron en sia junagho, J. Arbes havis chiam la koron malfermitan por la suferoj kaj mizeroj de l' popolo. Pro tio en siaj verkoj li solvas problemojn socialajn kaj batalas kontrau la persekutantoj kaj premantoj de l' malrichuloj, kontrau la neniigantoj de l' spirito kaj la korpo. Arbes skribis chiam pri la vivo reala kaj ankau tie, kie la romano au rakonto estas fonditaj sur scenoj shajne misteraj kaj fantaziaj, oni povas chion nature klarigi per la trankvila prudento. En siaj verkoj Arbes kunigas filozofon kun la filantropo kaj batalanto por la rajtoj de l' homaro. Sed la chefa merito de Arbes restos por chiam tiu fakto, ke krom la sociala romano li kreis ankau tute originalan specon de l' bela literaturo -- siajn karakterizajn _romanedojn_, kiuj rezervis al li la unuan lokon inter la chehhaj verkistoj. La romanedoj: _Newtonuv mozek_ (La cerbo de Newton), _Svaty Xaverius_ (Sankta Ksaverio), _Zazracna madonna_ (Mirakla madono), _Prvni noc u mrtvoly_ (La unua nokto che la mortinto), _Akrobati_ (Akrobatoj), _Sivooky demon_ (Grizokula demono), _Posledni dnove lidstva_ (La lastaj tagoj de l' homaro), _Vymirajici hrbitov_ (Elmortanta tombejo), _Kandidati existence_ (Kandidatoj de l' ekzisto) estas verkoj vere klasikaj, vera kaj daura monumento por la tuta estonteco. La chehha akademio por la arto kaj scienco nomis lin honora membro; sed la plej bona rekompenco de Arbes estas la ghenerala estimo kaj amo, kiujn li ghuas che la tuta chehha publiko ne sole pro siaj meritoj literaturaj, sed ankau pro siaj personaj ecoj, noblaj penso kaj koro, liberpensa fresha spirito kaj rekta, sincera karaktero. EL LA VIVO DE MOZART. I. EN BERTRAMKA. Silenta somera vespero... Sufoka, sed bonodora aero penetras tra malfermitaj fenestroj en teretaghan chambron, en kiu apud la fortepiano sidas pli ol tridekjara viro de malgranda, pli multe shvelinta, ol korpulenta talio. Dum du tagoj kaj du noktoj li ne estas elirinta el sia laborchambro. Lau sia kutimo li estas laborinta kun strecho de chiuj siaj fortoj. Vane klopodis la dommastro ellogi lin sub la liberan chielon en la freshan, sanigan aeron en la ombroplenan ghardenon, kushantan laulonge la vinberejo Bertramka antau la fortikajhpordego de Oujezd en la silenta valeto inter la okcidenta deklivo de l' altajho Mrazovka kaj la orienta deklivo de l' monteto super la tombejo de Mala Stranal. Tiam -- en la antaulasta dekjaro de la dekoka jarcento -- tiuj lokoj estis romantike dezertaj. Sur la Mrazovka, nun parte kovrita de l' amfiteatre dismetitaj dometoj de laboristoj, vastighis tiam kampoj; sur ghia norda deklivo estis vinberejo, brikfarejo kaj kelke da barakoj, konataj jam de longe sub la nomo "Poslovina". La orienta deklivo kaj la malsupro de l' altajho super la tombejo estis tute kovritaj de l' arboj kaj arbetoj, parte fruktaj, parte arbaraj. Chi tie estis pli ombre, pli bonodore, pli romantike ol nun; unuvorte la vinberejo Bertramka kaj la ghardeno, vastighanta parte en la valeto sur la malsupro de l' altajho, parte sur la altajho mem ghis ghia supro, estis charma angulo, en kiu flanke de l' ekscitanta bruo kaj mugho grandurbaj oni povis en kvieta izoleco trankvile vivi, revi kaj post turmentoj kaj laciga laboro ripozi... Sed la viro, kiun la tiama posedanto de l' Bertramka estis invitinta, por ke li ripozu en la charma angulo, ne konis ripozon. Lia spirito ech tie chi, kie shajne estis nenia impulso al la spirita laboro, febre laboris; li laboris ja kun strechado de chiuj fortoj ghis la tuta senfortigho. Li klopodis pri la afero treege grava, pri finigo de l' nova opero, kiun li jhus kun granda entuziasmo komencis komponi. La genia spirito havis komprenon por nenio, sole por melodioj de siaj herooj -- chio cetera -- ech la plej kara amuzo, ludo sur bilardo, cedis tute en malproksimon... Kaj dum du tagoj kaj du noktoj li ne movighis el sia laborchambro. La dommastro kaj la amikoj de la gasto, kiuj venis viziti la eminentan gaston, trovis la pordon de l' chambro fermita kaj ne kuraghis interrompi la komponiston... Sed la neatingeblaj geniuloj estas tamen ankau malfortaj homoj. Ilia organismo estas venkata de samaj influoj kiel tiu de l' homoj tute ordinaraj -- ili ankau malsanighas kaj lacighas, en ilia vivo ankau okazas momentoj de l' tuta laceco, animpremiteco kaj senespero. Kaj simile ankau Mozart, kiam loghante vizite che sia amiko en Bertramka, verkis sian genian operon "Don Juan". Lia senekzempla, senfortiganta laboreco estis jam multafoje avertita de l' modera laceco en la kreado; sed tio okazis neniam tiel ekstreme kiel tiun chi fojon, kiam antaue senchese fresha, neelcherpebla fonto de l' fantazio shajnis kvazau subite elcherpita, dezerta, senfrukta... Mozart estis morte malghoja. Lia spirito shajnis vagi en la nebuloj, la koron plenigis neesprimebla premiteco. Kiel volonte ankorau nun li laborus plue! Sed chio kunighadis en hhaoson. Chiuj, iam tiel libere kaj vigle el la animo fluantaj melodioj kunighadis en malprecizan, malklaran hhaoson -- en tutan disonancon... Vane li klopodis audigi el la fortepiano sonojn interligitajn, harmoniajn; liaj fingroj zigzage kuradis sur la klavoj audigante sole izolitajn tonojn -- ne interligitajn... Kaj longe, longe li sidis poste kvazau rigidighinta kun mallevita kapo al la brusto. Subite eksonis de malproksime unuaj akordoj de l' kanto de najtingalo... Nenio plu ol kelke da tonoj -- poste denove silento. Mozart levis la kapon kaj ekrigardis tra la malfermita fenestro en la ombroplenan ghardenon. La suno jhus subiris; sanga, sed jam palighanta sunradiaro supervershadis per magia lumo la arbojn kaj arbetojn, herbejojn kaj vojetojn, kurbighantajn supren sur la kruta deklivo... Chirkaue regis profunda silento. Mozart, kiu post la unuaj tonoj de l' kanto najtingala momenton auskultis, malrapide starighis kaj alproksimighinte al la malfermita fenestro, rigardis senpense en la rughetan malplenon. Poste li turnis sin malrapide -- senpense malfermis la pordon, senpense malsupreniris en la ghardenon kaj iris malrapide unue sur la vojetoj surshutitaj de la flava sablo, poste sur la vojetoj chiam malpli ireblaj kaj chiam pli tordolinie irantaj supren... Kiu renkontus lin, tiu nepre devus pensi, ke li vidas vivantan kadavron, havanta atenton por nenio chirkau si. Malrapide, shancelighante, kun la mallevitaj okuloj al la tero, li iris sur la neireblaj vojetoj chiam pli supren, ghis li atingis preskau la supron de l' altajho, de kiu vidighis belega panoramo de unu parto de Praha. Chi tie li haltis, nevole levis la kapon kaj ekrigardis la charman pentrajhon de Praha dronanta en la rugheta, sed chiam pli palighanta lumo. Dum kelke da momentoj li rigardis senpense la pentrajhon. Sed subite lian animon trakuris penso malvarma kaj akrega kiel shtalo -- penso neniiganta... En tiu animpremiteco kaj laceco li ekpensis, ke "Don Juan", kiun li jhus komponis, estas destinita por la prezentado en Praha -- en la charmoricha, antikva kaj glorplena urbo plena de spertaj muzikaj specialistoj -- en la urbo, kiu en la palighantaj rebriloj de l' subirinta suno jhus ensorchis lin... Kaj unuafoje en lia vivo trakuris lian animon la penso, ke li kuraghas ion neatingeblan, volante sian plej novan verkon, dum kies efektivigado chiuj liaj spiritaj fortoj preskau tute lacighis, prezenti por la prijugho antau chio al Praha. Shajnis al li -- kaj tio okazas ofte al chiu juste kreanta geniulo -- ke lia verko estas malforta, nesufiche arta fushverko -- ke ghia kreinto ne kompreninte la muzikan spiriton de l' chehha popolo ne povas kaj ne devas prezenti sian verkon al la specialistoj kun tiel perfekta arta gusto, pro kiu la tiamaj Praha'anoj estis tutmonde konataj... Kaj li sentis sin premita, neeldireble premita kaj malghoja. De l' antaua spirita penado la malfortigita rigardo vagis sencele de loko al loko, liaj piedoj komencis tremi kaj li devis sidighi en la herbon. Apoginte la kapon per la manplato, li sidis longe en turmenta, dolora enprofundigho... En lia kapo krucighis miloj da pensaj fulmoj kaj la senespero enigis siajn akrajn ungegojn en lian animon... Dume jam krepuskighis; chirkaue regis profunda silento. Subite el malluma densajho de l' malsupra parto de l' ghardeno profunde sub Mozart eksonis kanto de l' najtingalo. Mozart levinte la kapon auskultis. Sed la sorchplena kanto de la plej glora plumoportanto dolore kaj turmente influis lian ekscititan animon. Shajnis al li, ke ghi grimacas la malfortajn klopodojn homajn, la kuraghajn klopodojn de chiuj, kiuj kuraghas deziri pli multe, ol kion sopiras kaj penas la homa mezeco... Sed, kio ghi estas? Krom la kanto de l' najtingalo subite eksonis tra la vespera silento aliaj tonoj... Ili eksonis de l' alia flanko -- de la plej alta supro de l' altajho post Mozart... Mozart auskultas dum kelke da momentoj. La kanto de l' najtingalo iras de malsupre -- la tonoj de l' homa vocho de supre... Unue la tonoj de l' ambau kunighas -- momenton sonas kanto de l' najtingalo, poste nur la puraj, klaraj tonoj homaj -- arghenta, dolcha vocho knabina... Mozart salte levighinte rigardas chirkau si. Sur la plej alta supro li vidas malklaran silueton de l' knabina staturo kaj lau la konturoj li rekonas simplan knabinon vilaghan, iranta sur la supro kaj -- kantanta --... Li auskultas pli atente. La knabino kantas kortushantan, impresplenan kanton popolan... La sonoj de l' arghenta vocho ondighas tra la silenta aero kiel seriozaj demonetoj disportantaj kortushon, doloron kaj malghojon en la homajn korojn... La najtingalo malsupre kantas chiam pli pasie. Periode superas ghian kanton la kanto knabina; kelkaj tonoj de ghia vocho eksonas ghojege -- sed tiu kanto ne logas plu la atenton de Mozart... Li vidas sole malklaran, chiam pli malproksimighantan silueton de l' nekonata knabino. Li audas sole shian vochon, sole la sorchoplenajn tonojn de simpla sed tamen tiel poezia kanto popola... Subite shanghighis la kortushanta, dolche elegia tono de l' kanto en tonon petolan kaj la sonoj de l' arghenta sonoranta vocho tremetas en silenta aero vespera kiel petolemaj demonetoj disportantaj tra la mondo bravan gajecon en la homajn korojn... Mozart staras kvazau en songho. En lia animo komencas tagighi -- la kanto knabina efikas kvazau sorcho... Silueto de l' knabino malproksimighas pli kaj pli, shia kanto malaperas, ghis fine mortas... Mozart staras ankorau sur la sama loko senmove kiel statuo. Sed en lia animo estas lume -- la animpremiteco, la senespero estas tute forpelitaj. Antau lia spirita rigardo vidighas klara, ghojiga perspektivo; char kie simplaj knabinoj kantas tiajn kantojn, kian li jhus audis, tie oni devas havi komprenon por natura muziko, pri kiu li chiam revas -- tie estas neeble, ke lia verko -- Li ne finis la penson. Refreshigita kiel neniam antaue li malsupreniris la altajhon kaj pasiginte gajan vesperon en la rondo de l' amikoj, la duan tagon matene li denove daurigis sian laboron... La sufoka laceco estis pasinta. Fresha, kiel en tagoj de la plej flua kaj libera kreado, laboris nun Mozart kun la konfido je siaj fortoj, ghis li finis "Don Juanon", la verkon -- senmortan... II. LASTAJ TAGOJ. Unuaj radioj de l' somera suno disflugis tra dezertaj ankorau stratoj de Wien. Antau unu malnova domo haltis malrapida, en tiu tempo -- oni skribis 1791 -- sufiche oportuna vojaghveturilo. La kochero ne opiniis dece desalti de sia sidloko: kelkafoje li sole kraketigis la vipon, donante tiamaniere signon al iu en la domo, ke li jam alveturis kaj, atendas. Post nelonga tempo malfermighis la dompordo kaj dika kuiristino komencis elportadi el la domo, sharghadi sur la veturilon kaj post ghin kaj alligadi chion, kio estis necesa por la granda vojagho -- en Praha'n -- nome: kofrojn, valizojn, skatolojn, tukojn kaj entute chiujn eblajn rekvizitojn por la vojagho, je kiuj chiu, kiu antau cent jaroj volis almenau iom oportune vojaghi, nepre devis esti provizita. La preparoj dauris preskau la tutan horon. Kiam chio estis finita, eliris el la domo viro chirkaue tridek kvinjara kondukanta che la brako sinjorinon de la sama agho. La viro estas de korpulenta, pli malgranda ol meza talio, vestita en oportuna vojaghvesto de malhele cinama koloro, kia en tiu tempo estis en modo. Iam bela vizagho lia estas ekstreme shvelinta kaj vidigas lacecon. La hautkoloro estas flaveta, la okulo senbrila kiel post forta, longedaura spirita penado kaj ekscitado, la lipoj bluetaj -- estas videble, ke tiu viro malsanas jam de longa tempo, sed ghis nun penas rezisti la malsanon kun la strecho de chiuj siaj fortoj. La sinjorino che lia flanko estas vestita lau la malnova modo en la vesto ne tre eleganta. Shi havas sur si longan mantelon, sur la kapo pajlan de la frunto kaj de la vizagho suprenighantan chapelon kun diverskoloraj rubandoj kaj floroj. Shia vizagho posedas ankorau postesignojn de l' fresha charmo. La vangoj estas brune rughaj, la molaj lipoj ridetantaj, la brilaj okuloj bonanimaj kaj petoleme gajaj. La viro kaj la sinjorino alpashis malrapide al la veturilo. La viro per senbrila rigardo trakuris la objektojn sur la veturilo kaj post ghi, poste singarde kaj kun videbla penado helpata de la sinjorino eniris en la veturilon. La sinjorino volis sekvi lian ekzemplon; sed apenau shi metis unu piedon sur la shtupon de la veturilo, shi sentis, ke iu ektiris malantaue shian jupon. Turninte sin shi ekvidis stari post si nekonatan viron de maldika talio en nigra vesto kaj kun senhara, pli malafabla ol simpatia vizagho. "Chu vi deziras ion, sinjoro?" demandis shi afable, sed tamen iel eldevige, nepovante kashi sian ekmiron pro la nekutima kaj samtempe negalanta maniero, per kiu la nekonato turnis al si shian atenton. "Mi petas pardonon, estimata sinjorino," diris la nekonato humile klinante. "La kauzo de mia alveno estas la mendita rekviemo..." La viro en la veturilo audinte la vorton "rekviemo" diritan per konata vocho elrigardis el la veturilo. "Mi tre petas, sinjoro Mozart -- kio okazos kun la rekviemo?" turnis sin la nigre vestita nekonato al la glora komponisto. "Ah -- pardonu!" respondis Mozart. "Ghis nun malgrau plej bona volo estis al mi tute neeble plenumi la promeson." "Sed vi forveturas nun en Praha'n," intermetis kun modera riprocho la nekonato, "kaj neniu scias, kiam vi revenos. Chu estas neeble prokrasti la vojaghon je tempo pli malfrua, ghis la rekviemo estos finita?" "Ne, ne, estas neeble," senkulpigas sin Mozart.."La glora bohema nobelaro honoris min per la mendo, kiun mi povas nek rifuzi, nek prokrasti. Oni postulis min, ke mi verku por la festo de l' kronado de l' imperiestro Leopoldo seriozan operon "La Clemenza di Tito". Vi mem devas konfesi, ke la mendon tiel honoran kiel profitan estas neeble rifuzi nek prokrasti. Kaj tial mi petas, diru al via sinjoro nekonata al mi kaj grandanima favoranto de l' arto, ke li senkulpigu min. Kiam mi estos reveninta el Praha, mi senprokraste komencos la verkon, se volas kaj povas via nobla sinjoro tiel longe atendi." La nekonata sendito de l' nekonata mendinto estis tute kontenta je tiu certigo; li promesis, ke li bone komunikos chion kaj aldonis, ke lia sinjoro atendos pacience, ghis Mozart revenos el Praha kaj povos komenci la promesitan laboron. Per tio la necesega afero estis por momento finita. La sendito forighis. La edzino de Mozart eniris en la veturilon kaj sidighis kontrau sia edzo. Post kelkaj momentoj ekmovis sin la veturilo celante la centron de l' urbo por trapasi la urbon, deflankighi en la strato de Leopoldo en la straton de Tabor kaj plue iri al Praha. Tuj post la unua ekskuo de la veturilo ekparolis la edzino de Mozart, dirante: "Domaghe, kara Wolfgang, ke pro amasigho de neprokrasteblaj laboroj estis al vi neeble komponi la menditan rekviemon. La honorario estas vere granda kaj la mendinto eble mendus ankorau novan verkon..." "Nenio okazis, kara Konstancio," intermetas Mozart; "mi penos ja baldau plenumi la promeson kaj ni vidos poste, kio okazos..." "Sed kredu al mi," daurigis la edzino, "ke ghis hodiau nenio tiel longe okupis mian penson, kiel la mistere mendita rekviemo. Tuj, kiam vi antau nelonge sciigis min, ke per pero de l' nekonata sendito vi ricevis anoniman leteron, ke vi komponu funebran meson por nekonata favoranto de l' arto kaj kiam vi difinis, kiam ghi estos finita kaj kian honorarion vi deziras por ghi, mi estis konvinkita, ke la mendinto ne povas esti tute simpla entuziasmulo, sed nobla, potenca persono, kiu interesighas pri vi kaj precipe pri via arto kaj estas preta helpi nin en nia malfavora, malghoja situacio. Kaj tial mi konsilis al vi, ke vi akceptu la proponon kaj kiel eble plej baldau komencu labori..." "Kaj mi obeis, karulineto, vian konsilon," respondis Mozart. "Mi skribis al la nekonata favoranto, ke mi volonte faros la laboron por tiu kaj tiu honorario, sed ke mi ne povas precize difini, kiam mi estos fininta ghin kaj ke tial mi petas, ke li afable komuniku al mi, kien mi sendu la rekviemon, kiam ghi estos finita. Post nelonge, kiel vi scias, alvenis denove la nekonata sendito, alportis postulitan honorarion kaj samtempe promesis alporti ankorau sufiche grandan aldonon, kiam la verko estos finita, char, oni diris, mi estis postulinta honorarion neproporcie malgrandan. Cetere la nekonata mendinto tute lasis al mi, kiam mi volas fini la verkon; li diris, ke mi laboru tute senghene kaj lau mia kutimo, kaj faru al mi nenian perforton, kiel decas al la vera artisto..." "Kaj tial kredu al mi, kara Wolfgang," interrompis lin la edzino, "mi bedauras, ke parte pro la amasigho de neprokrasteblaj laboroj, parte pro via malsano estis al vi tute neeble komenci senprokraste la menditan verkon. Mi havas strangan antausenton. Senchese mi pensas, okazos grava shangho en nia vivo. Mi timas sole tion, ke vi ne lacighu en via fervoro al la entreprenota laboro..." "Ah, pri tio, karulineto, estu tute senzorga! Kun aparta plezuro mi chiam studadis pli altan stilon de la religia muziko kaj en la lasta tempo ofte mi eksentis bezonon provi tion ankorau unufoje. Tial estas tute neeble, ke mi lacighus. Cetere mi pensas sufiche ofte pri la mendita verko kaj ke mi ankorau ne komencis ghin, okazis, kiel vi scias, nur tial, char mi devas chiujn miajn pensojn koncentrigi al la komponado de la "Tito" kaj la "Sorcha fluto" kaj char pro la malsano mi ne laboras de ia tempo lau mia kutimo -- sufiche rapide. Sed tuj, kiam mi revenos el Praha kaj almenau iom resanighos, antau chio la mendita rekviemo venos sur mian tablon. Cetere -- mi esperas, ke dum la vojagho kaj en Praha mi povos labori pri la rekviemo kaj eble ghi estos finita pli frue, ol mi pensas en chi tiu momento..." "Estus dezirinde," respondis la zorgema edzino; "char mi dubas, ke denove prezentos sin tiel profita mendo kiel tiu chi. Kaj kredu al mi, la vojagho en Praha'n ne estas al mi tre kara..." "Al mi ghi venas ghustatempe," komencis rakonti Mozart. "De la momento, kiam mi ricevis la inviton de l' glora bohema nobelaro, mi ghojas kiel infano je la vojagho en Praha'n. Mi eksopiris ja kvankam ne multajn, sed karajn amikojn en muzikamanta Praha, kie mi laboris, kiel vi scias, ankau pri mia "Don Juan" kaj kie oni juste shatas min, kion mi povas diri pri nemultaj lokoj. La centtura Praha estas al mi pli kara ol kiu ajn alia urbo -- tie oni scias kompreni kaj shati la veran arton... Cetere mi sentas, ke mi nepre bezonas kelktagan ripozon. Mi estas laca; mi bezonos refreshigon kaj kredu, ke nenie mi resanighus tiel rapide kiel en la rondo de miaj amikoj kaj adorantoj de l' arto en Praha..." Tiamaniere amuzis Mozart kun sia edzino, kiam la balancighema vojaghveturilo bruis sur la stratoj de Wien. Poste ili interparolis pri alia temo; sed chiam denove ili revenadis dum la interparolo al la mistera mendo de l' funebra meso intershanghante siajn pensojn pri la mistera mendinto... * * * * * Mozart, kiel oni scias, estis unu el plej pasiemaj laborantoj. Miloj da pensoj senchese bolis en lia animo; li mem ne konis la ripozon. Muziko kaj laboro estis al li chio; li laboradis dum tagoj kaj noktoj kaj ofte oni perforte devis forkonduki lin de la fortepiano, lia plej kara instrumento. Nelonge antau la entreprenita vojagho en Praha'n li laboris longan tempon kun superhoma penado kaj oni ne miru, ke lia korpa organismo de la senchesa spirita strechado estis grave ekskuita. Mozart atendis, ke la vojagho en Praha'n refreshigos lin; sed al la senchesa laboro lia kutiminta spirito laboris ankau dum la vojagho. La nova opero "La Clemenza di Tito", kiu jhus okupis lin, maturighis tiel dum tiu tempo, ke post dek ok tagoj ghi estis finita. En Praha estis Mozart akceptita de siaj amikoj kaj adorantoj kun granda entuziasmo. La plimulto de liaj amikoj tuj ekkonis, ke li danghere malsanas. Lia senbrila rigardo, la laceco, ech premiteco vidighanta sur lia shvelinta vizagho, devis frapi ech la observanton plej suprajhan. Sed neniu ekpensis, ke tio estas komenco de la fino kaj ke la malsano tiel baldau malaperigos la gloran majstron. Mozart neniam plendis. Li kunighadis kiel alifoje kun siaj amikoj vizitante la plej karajn el ili kaj akceptante vizitojn. Li laboris, vizitis koncertojn, estris ekzamenojn, amuzis kaj sole al la plej intimaj amikoj konfesis, ke koncerne sian sanon li devas periode konsilighi kun la kuracisto. Vesperojn pasigis Mozart ordinare en la kafejo, kie li amuzis kun siaj amikoj ludante bilardon, kiun ludon li tre shatis. Sed ech dum la ludo lia kreema spirito ne mallaboris; ghi laboris ja kiel ordinare. Iam, kiam Mozart estis shajne tute enprofundighinta en la ludo, audis lin liaj amikoj murmuri ian melodion per "hm, hm, hm". Tiun murmuron li ripetis kelkfoje kaj kiam ludis lia kontrauulo, elprenis Mozart el la posho pecon da papero, notis ion kaj ludis plue, dume murmurante senchese sian "hm, hm, hm". Al granda miro de siaj amikoj kondutis Mozart tiel dum tri tagoj; poste invitis ilin al si, sidighis al la fortepiano kaj ludis la charman kvinludon el la unua akto de l' "Sorcha fluto", kiun li komponis ludante bilardon kaj kiu, kiel oni scias, komencighas per la nomitaj interjekcioj "hm, hm, hm", char Papageno havas seruron sur busho. Sed Mozart komponis en Praha ne nur la "Sorchan fluton", kiel estis jam dirite, sed ankau la "Titon". Krom tio ofte li rememorigis sin pri la mendita rekviemo, en unu vorto li laboris febre, kvazau li sentus, ke li devas rapidi, se li volas fini ankorau siajn du chefajn verkojn. Post la kelksemajna loghado en Praha li adiauis siajn amikojn kaj unuafoje en sia vivo che la simila okazo -- li ploris. Sed nek li, nek kiu ajn el liaj amikoj ekpensis, ke Mozart lastan fojon adiauas la karan Praha'n kaj revenas Wien'on, por ke li vidu ankorau unufoje sian gloron kaj sciighinte, ke post la multjara atendado kaj klopodado li ricevis monan rekompencon -- li mortu. Reveninte Wien'on li finis la "Sorchan fluton". La uverturo kaj la marsho de l' pastroj je la komenco de la dua akto estis, se ne komponataj, do almenau skribataj du tagojn antau la prezentado de la opero. "Tito" estis finita antau la "Sorcha fluto" kaj prezentata 6an de Septembro; "Sorcha fluto" estis unuafoje prezentata 30an de Septembro. De tiu tago havis Mozart neniun pli gravan laboron kaj nun la mendita rekviemo ekskluzive okupis lin. La laboro tiel interesis lin, kvazau nenio alia ekzistus por li. Lau sia kutimo li laboris denove dum tagoj kaj noktoj kun la strecho de chiuj fortoj malgrau tio, ke li sentis lacighi la fortojn. Jam dum la skribado de l' partituro[2] de l' "Sorcha fluto" periode lin atakantaj svenoj komencis alvenadi pli ofte; sed Mozart laboris, strechante chiam pli siajn fortojn, sen ripozo, ne obeante konsilojn de l' kuracisto, ke li ripozu kaj formetu la laboron, ghis li almenau iom resanighos. Mozart videble malfortighadis, lia spirito mallumighadis. Animpremiteco kaj timemo vidighis sur lia malsane flaveta vizagho, precipe en la senbrila, periode febre brilanta okulo. Ghis tiam li mem opiniis, ke la malsano estas pasonta; sed nun, kiam li farighis por chio, kio antaue amuzis lin, apatia kaj indiferenta, nun; kiam la kreemo komencis lacighi kaj la spirita laboro postulis chiam pli grandan strechadon de l' fortoj, kiuj mankis al li kaj malkreskis chiam pli kaj pli, nun li ekamikighis kun la penso de l' fina, nedeturnebla morto. La fidela kaj zorgema edzino vane klopodis dispeli la malghojajn pensojn; la melankolio kaj animpremiteco de Mozart ne estis simpla simptomo, sed natura sekvo de l' danghera malsano. Li pensis plu pri nenio nur pri la morto kaj la rekviemo, kiun li chiam komponadis malgrau chiuj avertoj de l' amikoj kaj la kuracisto. "Kredu min," li diris en unu bela posttagmezo autuna, kiam li veturis en kalesho kun sia edzino Prateron[3], "kredu min, kara Konstancio, ke mi verkas la rekviemon por mi." Che tiuj vortoj larmoj elsaltis el liaj okuloj kaj dolore plorante li aldonis: "Ne, ne -- tio ne povas longe dauri: oni venenis min!" Tiuj vortoj kaj precipe la stranga maniero, per kiu ili estis diritaj, tre konsternis la edzinon de Mozart. Shi penis konsoli sian edzon kaj konvinki lin, ke chio estas sole la sekvo de l' malsane ekscitita fantazio kaj ke chiuj chi kaj similaj pensoj denove forlasos lin, kiam li almenau iom resanighos; sed Mozart ploris maldolche kaj parolis kelke da tute deliraj frazoj, kiuj atentigis lian edzinon pri la minacanta danghero. Reveninte kun la edzo hejmen shi senprokraste venigis la kuraciston, kiu konstatis simptomojn de l' grava malsano. Tiun chi fojon la kuracisto ne nur konsilis, ke Mozart chesu por iom da tempo en la spirita laboro, sed li nepre malpermesis al li, ke li okupu sin per kia ajn laboro kaj forlasu la chambron. Mozart obeis. Li sentis, ke per tiu ofero li ne plibonigos daure sian staton, sed la ordono de la kuracisto estis severa kaj ankau motivita, tial oni povis neniel protesti kontrau ghi. Sed tiamaniere la melankolio kaj la animpremiteco de Mozart ne estis neniigitaj. La deviga restado en la fermita chambro sen kia ajn spirita okupo premis Mozart-on ankorau pli multe kauzante en lia animo doloran antausenton. Dume ricevadis Mozart ghojigajn raportojn pri la brila sukceso, kun kiu estis akceptata chiu prezentado de la "Sorcha fluto". La opero atingis sukceson neniam audeblan. Ghi estis prezentata senchese en la tute disvendita teatro kaj chiu pli grava loko estis brue aplaudata. Sed Mozart ne povis persone cheesti la festadon de sia plej brila triumfo. Li estis sola en sia laborchambro, okupante sin sole en la spirito per la pasado de l' prezentado. Sed kion neniu atendis ne esceptante Mozart-on, tio okazis. La kelktaga deviga ripozo redonis al Mozart almenau iom da fortoj. La 15an de Novembro li sentis sin tiel fresha, ke li povis denove labori. Li verkis malgrandan kanton: "Laudo de l' amikeco" por la loghio framasona, kies ano li estis kaj la favora akcepto de la verketo tre ghojis lin. Nerezisteble li sopiris denove labori. Li insiste petis sian edzinon, ke shi redonu al li la partituron de la formetita rekviemo kaj la edzino opiniante, ke la danghero pasis, plenumis lian peton. Sed apenau Mozart komencis denove labori, apenau li denove enprofundighis en la laboron kaj en la pensojn tiel seriozajn, verajn kaj malghojajn, kiaj sekvas la komponadon de la rekviemo, atakis lin denove la animaj kaj korpaj doloroj kun duobla forteco. Tiun chi fojon, rakontas la biografiisto de Mozart, kies laboro donis materialon por tiu chi skizo, la batalo ne dauris longe. En kvin tagoj falis Mozart en la liton, ne levighis plu de ghi kaj senchese estis okupata de la preparoj al sia enterigo. Dume, kiam Mozart kun shvelintaj manoj kaj piedoj, nepovante sin movi, kushis en la morta lito, oni raportis al li, ke li estas elektita kapelestro che la katedrala preghejo de la sankta Stefano en Wien. Tiun oficon, kun kiu jam de longe estis kunigita granda salajro kaj samtempe ankorau tiel grandaj flankaj enspezoj, donis al li la magistrato de Wien. Baldau direktoroj de l' multaj teatroj, al kiuj la brila akcepto de la "Sorcha fluto" malfermis la okulojn, komencis aspiri la favoron de la glora komponisto konkurante inter si kaj proponante sumojn, kiujn Mozart mem postulus por siaj laboroj. Samtempe ricevis Mozart el Breslau kaj Amsterdam skribajn proponojn, ke li faru por granda honorario periodajn verkojn de diversaj specoj. Tiu chi neatendita turno al pli bona stato instigis Mozart-on al la memorinda kaj samtempe karakteriza eldiro. "Jhus nun," li diris, kiam oni komunikis al li unu el plej ghojigaj novajhoj, "jhus nun mi devas foriri, kiam mi povus trankvile vivi. Nun mi devas forlasi mian arton, kiam ne estante plu sklavo de la modo kaj kaptajho de la spekulaciistoj mi povus labori tute lau mia inklino, lau la dikto de mia sento, kiam mi povus verki libere kaj sendepende tion, kion inspiros al mi mia koro. Mi devas forlasi la familion kaj miajn bedaurindajn infanojn en la momento, kiam mi povus pli bone zorgi pri ilia farto. Chu mi ne antaudiris, ke mi verkas la rekviemon por mi?" La malsano de Mozart malplibonighis; la kuracistoj konstatis brulumon de la cerbo. Mozart suferis grandegajn dolorojn. Malgrau tio li toleris ilin pacience; bonkorecon kaj afablecon de sia karaktero li ne malkonfesis ech en la momentoj plej doloraj. Pri la lastaj momentoj de Mozart konservighis multekosta dokumento devenanta de la plumo ne tre sperta -- de lia bofratino Sofio Haibel, kiu estis kiel juna knabino apud la lito de Mozart, kiam li batalis kun la morto. Sofio loghis kun sia patrino en la distrikto Wieden ne malproksime de la domo, kie loghis Mozart kaj ofte vizitis lin mem au kune kun sia patrino. En la nomita letero shi skribas: "Kiam Mozart malsanighis, ni kudris al li noktan kamizolon, kiun li povis de l' antaue preni sur sin, char pro la shvelo li ne povis sin turni. Kaj char ni ne sciis, ke li estas danghere malsana, ni kudris ankau al li longan vatitan hejmsurtuton (shtofon kaj chion necesan donis al ni lia bona edzino, mia plej kara fratino), por ke li resanighinte estu bone provizita. Ni ofte vizitadis lin kaj li havis grandan ghojon je la nova surtuto. Mi vizitadis lin chiutage. Iam mi vizitis lin sabate kaj li diris al mi: "Nu, kara Sofio, diru al via panjo, ke mi fartas hodiau sufiche bone kaj ke jam post ok tagoj mi alvenos gratuli shin okaze de shia nomtago." Kiu povus havi pli grandan ghojon ol mia patrino, kiam mi povis alporti al shi tiel ghojan sciigon; shi neniam atendis ion similan. Tial mi rapidis hejmen kaj ankau pro tio, char shajnis al mi, ke Mozart estas gaja kaj vidighas bone. La sekvantan tagon estis dimancho. Mi estis juna kaj mi konfesas, ke ankau vanta -- kaj mi tre amis ornami min. Sed bele vestita mi ne amis piediri de l' antauurbo en la urbon kaj por la veturigado mi ne volis elspezi monon. Tial mi diris al mi bona patrino: "Kara panjo! Hodiau mi ne iros al Mozart. Li vidighis hierau tre bone, certe hodiau li fartas ankorau pli bone kaj pro tio ne estos malbone, se mi venos unu tagon pli frue au pli malfrue." "Se estas tiel," respondis la patrino, "preparu tason da kafo kaj poste mi diros al vi, kion vi faru." La patrino konsentis lasi min hejme; shi sciis ja, ke mi devis chiam longan tempon pasigi che Mozart. Mi foriris en la kuirejon. Char estis mallume, mi devis ekbruligi la kandelon kaj ekhejti la fornon. Sed mi tute ne povis forgesi Mozart-on. La kafo estis preparita kaj la fajro ankorau brulis. Nun mi nur rimarkis, kiel mi estis malshparema, char la kandelo brulis ankorau. Mi rigardas fikse ghian lumon kaj pensas che mi, ke mi ghoje scius, kion faras Mozart. Kaj dum mi pensas kaj rigardas la lumon, la kandelo estingighis, kvazau ghi estus brulinta neniam; sur la longa mecho restis neniu fajrero. Kaj tamen la aero ne movighis -- mi povas jhuri tion. Mi ektremis de la teruro, kuris al la patrino kaj rakontis chion al shi. "Vestu vin rapide," diris la patrino, "rapidu al ili kaj tuj revenu kun la raporto, kiel li fartas; sed ne restu tie longe." Mi rapidis per chiuj fortoj; Dio, kiel mi ektimis, kiam mia fratino duone malespera sed tamen kun tiel trankvila mieno venis al mi renkonte kaj diris: "Dank' al Dio, kara Sofio, ke vi estas chi tie. Hodiau en la nokto li fartis tiel malbone, ke mi pensis, ke li ne ghisvivos la hodiauan tagon. Restu hodiau che ni; char se li denove fartos tiel, li mortos en chi tiu nokto. Iru tamen al li, kion li faras". Mi penis ekregi min kaj iris al lia lito. Ekvidinte min li ekkriis: "Ah bone, kara Sofio, ke vi estas chi tie. Vi devas chi tiun nokton pasigi che ni; vi devas vidi min morti." Mi penis resti trankvila kaj senkredigi tion al li; sed li respondis je chio: "Mi sentas jam morton sur la lango -- kaj kiu helpos poste mian karan Konstancion, se vi ne restos chi tie?" "Sed, kara Mozart," respondis mi, "mi devas iri ankorau al mia patrino kaj sciigi al shi vian deziron, ke mi restu hodiau che vi -- shi povus ja pensi, ke okazis al mi ia malfelicho." "Jes, faru tiel," diris Mozart, "sed revenu baldau!" Dio, kion mi sentis en tiu momento! La bedaurinda fratino eliris kun mi kaj pro Dio petis min, ke mi haltu en la parohhejo che la sankta Petro kaj petu, ke iu el la pastroj kvazau okaze alvenu al ili. Mi faris tiel, sed la pastro rifuzis kaj nur post longaj klopodoj mi sukcesis konvinki lin, ke li iru -- Poste mi kuris al la patrino, kiu maltrankvile atendis min. Estis jam mallume. Shi tre ektimis! Mi diris al shi, ke shi faros plej bone, se shi pasigos la nokton che la plej maljuna filino -- kaj shi obeis. Poste denove per chiuj fortoj mi rapidis returne al mia bedaurinda fratino. Apud la lito de Mozart estis Süssmayer (unu el la lernantoj de Mozart), sur la litotuko kushis la konata rekviemo kaj Mozart klarigis al Süssmayer, kiel li deziras havi la rekviemon finita post sia morto. Plie ordonis Mozart al sia edzino, ke shi sekretigu lian morton ghis tiam, kiam shi estos sciiginta pri tio Albregtsberger-on, "char tiu servo al li apartenas antau Dio kaj mondo". La kuracisto Glosset estis longe serchata kaj fine trovita en la teatro. Sed li devis atendi, ghis la prezentado estos finita; poste li alvenis kaj ordonis, ke oni chirkauvolvu la febre varman kapon de Mozart per malvarmaj chirkauvindoj, kiuj tiel ekscitis lin, ke li sveninte ne rekonsciighis plu, ghis li mortis. Lastafoje li volis ankorau imiti per la busho la tamburojn en sia rekviemo; mi audas tion ghis hodiau... Poste venis Müller el la artista kabineto kaj enpresis en gipson lian palan, malvivan vizaghon. Lia fidela edzino treege suferis. Shi jhetis sin sur la genuojn kaj petis chiopovan Dion pri la helpo. Kvankam mi insiste petis shin, mi ne povis disigi shin de li. Shia doloro estis ankorau pli grandigita dum la sekvanta tago, char la homoj amase preterirantaj laute ploris kaj kriis pro li. Dum mia tuta vivo mi ne vidis Mozart-on incitita, des malpli kolera."" Chi tie finas la simpla, karakteriza letero, kvankam skribita de plumo primitiva kaj enhavanta en la originalo aron da sintaksaj, gramatikaj kaj ortografiaj eraroj, sed tamen pro sia simpleco pli kara, pli elokventa. Pli kredindaj dokumentoj pri la lastaj momentoj de Mozart ne ekzistas. LA BLANKA EDZINIGHA VESTO. Arabesko. Ankorau unu fojon shi ekrigardis atente la grandan starantan spegulon, en kiu de l' kapo ghis la kalkano rebrilis shia gracia talio... Per la dekstra maneto shi ordigis kelke da molaj blondaj bukloj, kiuj perfide elighis el sub la mirta florkroneto, per la dekstra mano iom levis la neghoblankan elegantan veston kun la longa trenajho -- kaj poste malrapide sin turnis... Shi rigardis la vizaghon de l' fidela kunulino, multejara amikino, kiu helpis al shi ordigi la tualeton. La oraj radioj de l' matena suno somera, traighante tra la densaj kurtenoj de l' eleganta buduaro, supervershas per la delikata lumo la belkreskan talion de l' bluokula blondulino. La fresha, ridema vizagheto kun la rozkoloraj vangetoj, purpuraj lipetoj, hela, bele elstaranta frunteto, greka nazo kaj chaste mallevitaj okuloj kun la longaj okulharoj kaj densaj brovoj en tiu momento vidigas tiun specon de l' neesprimebla felicho, kiu tiel volonte ghojege eksplodus, kaj tamen neniighas timeme, kvazau estus nepardonebla peko voli esti nesupereble felicha... Ami kaj esti amata! Senti, ke la plej dolchaj revoj fine efektivighas -- scii, ke post kelke da momentoj ni estos por chiam kunigitaj kun la estajho, kiu estis nia idolo! Kies koro ne estus emociita? Sur kies vizagho ne vidighus la rebrilo de l' malofta sento de l' nesuperebla felicho?... "Kiel vi estas bela, kara Emilio!" ekkriis la fidela kunulino, rigardante la vizaghon de l' charma amikino. "Kaj kiel mi estas felicha, Rozalio, mia kara, kara!" diris silente Emilio, kvazau shi timus, ke neniu krom la fidela kunulino audu tiujn vortojn. Kaj shia chaste mallevita rigardo levighis. La rigardoj de l' ambau sin renkontis... En la klaraj, bluaj okuloj de Emilio ekbrilis du larmoj kaj rulighis sur la rozkoloraj vangetoj al la chebrusto... "Kiel mi envias al vi tiujn larmojn!" diris post la momento la amikino. "Oh, ne, kara Rozalio!" respondis rapide Emilio. "Mi scias, ke vi ne envias min, vi ne povas min envii!" "Kaj tamen mi envias!..." "Estas ne eble! Vi estis ja antau du jaroj simile felicha kiel mi! Kaj chu vi ne estas felicha ghis nun?" "La felicho estas shanghema..." "Kaj pro tio, char la felicho estas shanghema, chu vi povas -- al iu envii la larmojn de l' ghojo?" "Mi ne envias la larmojn de l' ghojo, sed la larmojn entute. Mi neniam ploris de ghojo kaj mi timas -- se iam la felicho deturnos sin de mi, ke mi ne povos plori, ke mi ne trovos konsolon en la larmoj..." "Chu eble turmentas vin ia sensenca antausento?" "Kontraue! Al mi shajnas, ke mi ech ne povas esti malfelicha!... Sed la malfelicho ne demandas, chu iu volas esti plue felicha; ghi venas multafoje neatendite kaj poste estas necese..." "Ke la homo ploru, chu ne vere?" intermetis Emilio. "Kaj chu vi konjektas, ke mi scios poste plori, ke mi malgrandigos per la larmoj mian doloron?..." "Kiel nun senvole vi ellasis larmojn de l' ghojo, jhus tiel siatempe la fluo de larmoj malgrandigos vian doloron, sed mi bedaurinda..." Shi ne finis. Shia nigra okulo eksterordinare ekbrilis, kvazau kiam la subita doloro konvulsie kunpremas la koron. "Ah, vi estas ja malsagheta, kara Ronjo," diris Emilio post mallonga pauzo. "Sed diru, kio alkondukas vin al tiuj chi pensoj?!" "Via faldoricha, neghoblanka vesto edzinigha..." "Mi ne komprenas!" "Ankau mi havis similan, ankau mi dum la jaroj shparis por ghi krejceron post krejcero, ankau mi mem ghin kudris, sed ankau mi ghin, kiel vi, gutetis per mia sango..." "Per la sango? Per via sango?" ripetis Emilio surprizite trarigardante sian veston; sed tuj poste shi ekkriis rapide kaj ghoje: "Chu vi eble pensas tiun chi malgrandegan makuleton chi tie, kiun mi kretis tiel perfekte, ke oni ech de proksime ne povas ghin rimarki?" Dume shi montris per la rugheta fingreto la malgrandan, apenau rimarkeblan makuleton sub sia koro. Rozalio malghoje jesis per la kapo. Emilio silentis momenton fikse rigardante la vizaghon de l' amikino, kiu en tiu momento vidigis videblan seriozecon. "Sed mi ne konmprenas," shi diris poste trankvile kaj serioze, "en kia rilato povas esti simila makuleto kun mia au via estonta felicho!" "Chu vi ankorau ne audis, kio atendas fianchinon, kiu kudrante sian edzinighan veston, makuletas ghin per sia sango?" demandis Rozalio en la tono serioze mistera. "Neniam! Sed mi ja ne makulis ghin! Mi nur pikis min iom per la kudrilo en la fingron kaj unu sola guto da sango falis sur la veston..." "Kaj tiu chi sola guto estos por vi tiel fatala kiel por mi, kara Emilio," ekparolis Rozalio. "Ankau mi per unu sola guto da mia sango makulis mian edzinighan veston. Min kaj ankau vin pli au malpli frue atendas malfelicho... Sed vi trovos konsolon en larmoj, sed mi bedaurinda..." Denove shi ne finis; shajnis, kvazau ia turmenta antausento estus interrompinta subite shian parolon. Emilio ne povis rezisti ian ekstran senton de l' maltrankvileco. "Tio ne povas esti vera, animo kara!" shi diris post mallonga pripenso. "Vi estas tamen malsagheta, char vi kredas similajn superstichojn kaj antaujughojn..." Rozalio nee ekskuis iom la kapon kaj levinte la shultrojn respondis en la tono tute serioza: "Strange! Mi scias, ke tio estas simpla supersticho kaj tamen mi ne povas liberigi min de l' turmenta antausento. Mi konas tiun chi superstichon de mia plej frua infaneco, kaj pro tio kudrante mian edzinighan veston mi kudris ghin singarde kiel neniam antaue... Kaj tamen mi pikis min, kiel vi, kara Emilio, tamen unu guto falis sur la veston... En tiu momento ekregis min timemo senmezura kaj --" "Sencela!" aldonis Emilio kun la pripenso kaj certeco. "Char chio tio povas esti nenio alia ol sekvo de l' ekflamighinta fantazio..." "Tio povas esti," daurigis Rozalio; "sed tiu timemo atakas min chiam, kiam mi rememorigas min pri tiu fatala malfelicho --" Estas certe, ke ambau amikinoj daurigus la naivan, okazan kaj sencelan interparolon -- sed iu subite mallaute ekfrapis la pordon. "Li alvenas, li alvenas!" ekghojegis silente Emilio per la tremanta vocho. "Volu eniri!" diris Rozalio. La pordo malfermighis, kaj sur la sojlo aperis juna, charma viro en eleganta bala vesto. Emilio jhetis sin en lian chirkauprenon... Kio sekvis, estas pli simpla, ol kion ni jhus rakontis; proksimume post duonhoro genuis Emilio che lia flanko antau la altaro... * * * * * Felicho! Stranga, tre stranga vorto! Kion la homoj atendas de ghi!... Kaj tamen ghi esence signifas ne pli ol kontentecon. Chio cetera estas sole pasontajho... Emilio estis kontenta -- do nesupereble felicha. Shi deziris nenion alian, ol ke chio restu tia, kia ghi jhus estas: simpla, trankvila, agrabla sen animaj uraganoj, sen doloroj kaj turmentoj... Post la unua jaro la felicha edzinjo farighis neesprimeble felicha patrino. Kaj denove shi deziris nenion plu, ol ke chio restu tia, kia jhus estis... Sed la felicho estas shanghema. Shi ne dependas de la homo, nek de lia volo au deziro -- Subite -- malfelicha okazo renversis chion en malon. En la fino de tria jaro la amata, ech adorata edzo mortis. Li pereis kiel miloj da aliaj homoj de l' ofta ech plej ofta malfelicho. Revenante hejmen unu fojon posttagmeze el la kontoro, kie li estis tiel diligenta kaj konscienca laboranto, kiel bonega kolego, li deglitis sur la glata pavimo kaj rompis al si la piedon. Komence la malfelicha okazo shanghighis poste en malfelichon. Dum kelke da tagoj li malsanetis. Sed subite la malsano shanghighis danghere kaj en tri tagoj finighis lia vivo. La juna vidvino preskau malesperis. Unuan fojon en sia vivo shi ekkonis la veran malghojon kaj tuj poste la malghojon de la plej terura, plej malespera speco. Shi ploris, shi ploregis -- shi shiris al si la harojn... Sed nenio helpis! La naturo che siaj plej oftaj faroj estas nedepetebla, sensenta... En la unua tempo shajnis al shi, ke la senmezura doloro estos netolerebla, ke shi estos dispremita de ghi... Sed la plej kara heredajho de la edzo, la dujara blondhara angheleto -- estis shia apogo en la momentoj de plej maldolcha, plej brula doloro. Havante pri la grandega malfelicho familia ech nenian antausenton, la infano restis ne tushita de l' terura bato de la sorto. Ghia ridema vizagheto, kiam ghi ekrigardis la patrinon konvulsie ploregantan, mallumighis senvole por momento, sed tuj en la proksima momento ludis jam sur la rozkoloraj lipetoj la neesprimeble dolcha ekrido de l' senzorgemo kaj en la helaj bluaj okuletoj brilis fajreroj de l' petolemo. Unue al la patrino estis neeldireble malghoje kaj dolore. Ne komprenante la aferon plej naturan shi rigardis sian sole naskiton kun la mieno de l' maldolcho. Estis al shi, kvazau la propra infano mokus shian doloron -- kaj shia koro konvulsie kunpremighis... Subite la ekkompreno trakuris shian animon. Rapide shi alpremis la infanon al sia ondighanta brusto kaj pasie kisis ghin... Shi ekkomprenis, ke shi ne devas malesperi -- ke shi devas vivi por sia infano... Kaj de tiu chi momento estis al shi pli libere... Shi vivis -- ghuste shi mizervivis, kiel scias mizervivi sole la vidvinoj. La negranda shparajho kaj la malgranda heredajho de l' gepatroj, kiuj mortis dum shia frua infaneco, komence ebligis al shi la vivon almenau proporcie elteneblan. Sed la profito de l' manlaboro, per kiu shi nutris sin, ne sufichis -- la shparajho malgrandighis kaj post la paso de du jaroj la mizero ekfrapis la pordon de l' malricha loghejo... Chio tiel simpla -- tiel ordinara -- Ankau nun kiel antaue shi strechis chiujn siajn fortojn; laborante dum tagoj kaj dum noktoj kun la diligenteco nelacigebla, shi sukcesis almenau defendi sin kontrau la morto de malsato -- Oni ne miru pro tio, ke shi iom post iom vendis chion, kio restis al shi el la tempo de l' felicho: jen iun malgrandan juvelon, jen iun pli bonan veston au parton de l' meblaro, ghis fine preskau chio plej bona kaj plej valora estis vendita... Kaj strange! Emilio malfaris tion, kion eble farus chiu alia virino estante en simila situacio. La blanka atlasa edzinigha vesto, kiun chiu alia vidvino unue vendus estante en malfavora situacio, restis bone kashita en la kofro. La bedaurindulino ofte rememorigis sin pri ghi kaj ofte, precipe en la unua tempo de malfacilajhoj de l' vivo shi ekpensis, ke shi povus ghin pli bone vendi ol kiun ajn alian oran au arghentan bagatelon, sed kiam ajn shi malfermis la kofron kaj ekrigardis la zorge falditan veston, estis al shi neesprimeble malghoje kaj dolore. Shajnis al shi, ke entute estas neeble disighi de tiu chi memorajho. Shi malofte uzis tiun veston ech dum la tempo de sia felicho; shi prenis ghin sur sin kelkafoje -- je la okazo de kelke da maloftaj vizitoj, de kelke da baloj, kiujn shi cheestis kun sia edzo. De tiu tempo ghi kushis netushite en la kofro -- Fine, kiam nenio plu estis vendebla, ankau la vendo de tiu memorajho necesighis. Estis belega somera mateno, kiam la bedaurinda vidvino ne havante rimedojn por prepari malrichan tagmanghon, rememorigis sin pri la lasta memorajho de l' antaua felicho. Shancelighe shi genuis apud la kofro, malfermis ghin kaj per la tremanta mano elprenis la veston. Dismetinte ghin sur la tablo antau si, shi ekrigardis enpensite antau sin -- Shi estis sola en la malricha chambreto. La infano, shia karuleto, sidis ekstere en la korteto lante kun la plenmano da sablo kaj kelke da shtonetoj. La patrino povis ghin vidi tra la fenestro; sed shi ne vidis -- shi rigardis fikse antau sin, enprofundighante en rememorojn. Longe shi staris senmove. Shian malghojigitan animon kuradis rememoroj; unue maldolchaj, doloraj, pli poste chiam pli klaraj kaj karaj, ghis shi rememorigis sin pri la momentoj plej felichaj... Kaj shajnis al shi, ke denove shi estas tiel felicha kiel tiam, kiam shi kudris al si sian edzinighan veston, shajnis al shi, ke denove la dolcha sopiro tremigas shian animon kaj neesprimeble felicha timemo kunpremas shian koron... Senvole shi prenis la veston de l' tablo. Momenton shi tenis ghin en la mano -- poste, videble ne sciante kial -- komencis vesti sin per ghi. Kvankam shi kondutis dum tio iom mallerte, sed tamen vestis sin sufiche rapide kaj lerte. Kaj denove shi restis nedecidite kaj enprofundighinta la pensoj senmove stari, fikse rigardante la senfinan malplenon. La felichaj kaj dolchaj rememoroj, kiuj antau la momento trakuradis shian animon, donis la lokon al la rememoroj pli malghojaj kaj maldolchaj, ech doloraj. Shia pala, zorgoplena, sed ghis nun ankorau charma vizagho vidigis melankolion. Subite shi estis interrompita en la enprofundigho. En la korto eksonis malafabla, malagrabla vocho de l' antikvajhisto -- kaj tiu sono naskis en la animo de l' bedaurinda vidvino la plej maldolchan resonon. Rapide shi alpashis al la fenestro kaj faris signon al la antikvajhisto. Shia rigardo ekflugis ankau al la infano kaj du larmoj ekbrilis en shiaj belaj okuloj. Rapide shi devishis ilin -- la antikvajhisto jhus eniris. Kaj denove chio tiel simpla, tiel ordinara -- Per la tremanta vocho shi proponis al la antikvajhisto, ke li achetu la veston. Li volonte konsentis acheti ghin -- trarigardis la veston -- chirkauiris la virinon... En tiu momento li ekvidis apud la koro malhelan, antaue kretitan makulon. "Aj! Kio estas chi tio?" li ekkriis montrante al la koro. "La makulo..." La juna vidvino ektremis... Tiu fatala vorto nur nun rememorigis shin -- post tiom da jaroj -- pri la stranga profetajho de l' amikino, kiu jam de du jaroj estis mortinta -- kaj tiu rememoro havis efikon kvazau senkonsciigan. Senvole shi metis la manon al la koro kaj kun la ekkrio de l' konsternigho ekshancelighis. La antikvajhisto rapidis helpi shin. "Mi petas, morgau -- se estos eble al vi, morgau haltu chi tie au hodiau posttagmeze!" shi balbutis interrompe, ne sciante, kion fari... Shia vizagho brulis, la koro rapide batis, la brusto forte ondighis. La maljuna antikvajhisto shancelighis -- ech pli, li proponas rapidi por helpo -- iri por kuracisto, por najbarino. "Ne, ne -- mi dankas!" balbutas interrompe la virino. "Mi petas nur morgau -- nenion plu -- venu morgau!" Shancelighe la antikvajhisto foriras. Apenau la antikvajhisto fermis post si la pordon, falas la bedaurinda virino kvazau senkonscie sur la seghon. La oraj radioj de l' matena suno per rozkolora lumo supervershas la gracian talion de l' bluokula blondulino en la neghoblanka, hazarde iom levita vesto kun la longa trenajho. Ankorau antau la momento la pala vizagho estas rugha, la lipoj kvazau brulaj, la okulo -- tiu profunda blua okulo radias nepriskribeblan fajron el sub la longaj densaj okulharoj. En tiu momento shi estas tiel charma kaj delogema, kiel tiam, kiam shi unuafoje prenis sur sin sian edzinighan veston -- sed shia animo estas emociita, la koro kvazau frakasita... Kaj longe, longe shi sidas kvazau senkonscie kun la kapo mallevita al la brusto -- sole la brulaj lipoj periode ektremas, kvazau shi volus ion diri kaj la vorto mortus al shi sur la lipoj... En tiu momento iu mallaute ekfrapis la pordon. Shi ne audis -- shi ne ekparolis. La frapado estis ripetata -- kaj kiam ech nun shi ne ekparolis, la pordo malrapide malfermighis, kaj sur la sojlo aperis chirkaue tridekjara, elegante vestita viro de agrabla aspekto. Lia rigardo ekrondis en la malricha, mizera chambreto kaj fiksis sur la blondulino, sidanta en luksa balvesto meze de plej mizera meblaro plej sorche lumigita. La impreso de tiu hazarda bildo che la juna viro estis tiel forta, ke li senvole cedis... Sed post la momento li faris ankorau unufoje pashon antauen kaj en la humila tono ekdiris ion. Nur nun la juna vidvino levis la kapon. La rigardoj de l' ambau sin renkontis. La vidvino levighis kun la strecho de chiuj fortoj. Levinte iom la faldorichan veston shi volis ekiri al la pordo, sed ekshancelighis kaj ekkaptinte la apogilon de l' segho haltis. La nekonato ripetis sian demandon. Nur nun shi ekkomprenis, ke li demandas, chu iu loghas en la domo... Shi pene respondis: "Ne, ne -- li ne loghas chi tie," kaj shia vocho tremis de neesprimebla sorcho. La nekonato foriris. La bedaurinda vidvino falis denove sur la seghon -- kaj longe, longe shi restis en plej turmenta, plej dolora enpensigho... Nur kiam shia infano, shia karuleto revenis -- denove helighis shia vizagho... Shi deprenis sian edzinighan veston, metis ghin denove en la kofron -- kaj estis denove bedaurinda, malricha vidvino... Ankorau tiun saman posttagmezon shi ricevis leteron kun la plej ordinara enhavo. Ghi estis jena: "Estimata sinjorino! Pardonu, mi petas, ke mi kuraghas fari la skriban klarigon. Serchante hodiau en la domo, en kiu vi loghas, mian iaman amikon, okaze mi renkontis vin kaj -- mi konfesas sincere al vi, ke la impreso de tiu renkonto estas neniigebla. Sed pardonu ankau mian sincerecon, se mi aldonos, ke demandinte tuj pri via situacio kaj sciighinte almenau tion plej gravan, mi kuraghas peti vin pri la afabla respondo -- chu estus ebla ia proksimigho inter ni..." Kun la plej granda ekmiro shi tralegis la leteron. Unue shajnis al shi, ke iu shercas kun shi -- sed pli poste -- Shi prokrastis la respondon. Kiam en la sekvanta tago alvenis la antikvajhisto -- shi ghentile rifuzis lian proponon kaj fine -- post kelke da tagoj shi skribis je la letero respondon -- ne rifuzantan... Kaj post kelke da semajnoj shi genuis en tiu sama neghoblanka vesto antau la altaro che la flanko de l' viro, kiu farighis shia amata edzo kaj ekzempla patro de shia infano... LA UNUA NOKTO CHE LA MORTINTO. Nokturno. La augusta suno jhus subiris... La chielo super Petrin kaj Hradcany[4] ekbrulis je plej varmaj sangaj rozoj, kiam -- shtelirante, kun la manoj krucitaj sur la brusto kaj kun la okuloj chaste mallevitaj al la tero shi forlasis la pordon de l' monahhejo. Monahhina robo de "kompatemaj fratinoj" kovras la korpon, densa vualo chirkauvolvas la vizaghon. Sed la shtelirantaj pashoj tamen vidigas elastecon; kvankam la kapo estas mallevita al la brusto, tamen la rekta tenigho de l' gracia talio kaj periode iu pli elasta ekmovo atestas, ke la monahhino estas juna. Kun modera rapideco shi trairis dezertan straton en la senpera proksimo de la monahhejo kaj trairinte poste kelke da mallarghaj, tordoliniaj, sed dum la vespero vivoplenaj stratetoj, shi deflankis en la chefan straton. El la personoj, kiuj renkontas shin, unuj sin turnas post shi, aliaj ech haltas; sed la monahhino atentante neniun kaj nenion rapidas pluen -- kaj pensas sole pri la celo de sia vojiro. Antau kvarono da horo la abatino simple kaj seke komunikis al shi, ke en tiu kaj tiu domo, en la unua etagho, unua pordo -- iu mortis, kaj ke la parencoj deziras, ke iu el la monahhinoj pasigu preghante la nokton che la mortinto. Humile ekmovis la monahhino jese la kapon, vestis sin, kovris la vizaghon per la vualo kaj konante la straton kaj la domon shi ekiris. Post dudek minutoj shi estis antau la celo -- en dezerta flanka strato antau ekstremajha, malluma domo kun alta, kurbighanta tegmento. Per la fero surforghita pordego kun antikva fera martelo estas tute malfermita; sed la malgranda, mallargha korto chirkauata de la altaj apudaj konstruajhoj estas dezerta, malafabla kaj en la rugheta vespera duonlumo preskau fantoma. Malrapide shi trairis la pordon. En la korto shi ekrigardis chirkau si kaj ekvidinte dekstre lignan, kadukan shtuparon shi komencis malrapide supreniri ghin. Post kelke da sekundoj shi aperis sur malnova ligna balkono antau la unua pordo. Momenton shi haltis, kvazau shi volus ekspiri. Sed tuj poste shi ekprenis la anson -- la pordo estis shlosita... Shi do ekfrapis -- mallaute kaj singarde, kvazau shi timus interrompi iun. Post la momento ekbruetis interne la riglilo, la pordo malfermighis kaj post ghi aperis dekdujara blondhara knabino. Ekvidinte la monahhinon shi ekmurmuris ion kvazau saluton kaj cedis; la monahhino eniris poste malkuraghe kaj senbrue kiel timema ombro... Shi estis en malplena vestiblo kaj trapasinte ghin shi eniris post la knabino en antauchambron, kiu estis preskau senmebla. Proksime de la fenestro rigardanta la korton staras ronda nekovrita tablo; sur ghi brulas simpla petrola lampo. Apud la tablo sidas tri virinoj. Unu, sinjorino chirkaue kvindekjara kun akraj, sed tamen ne malagrablaj vizaghtrajtoj, havas okulojn sange rughajn de la plorado; shia vizagho vidigas malghojon. Sur la vizaghoj de du aliaj vidighas tiu speco de l' kompato kaj malghojo, kiu chiumomente povas cedi al la indiferenteco. Kiam eniris la monahhino, chiuj tri kvazau post la komando levighis. La sinjorino kun la rughaj okuloj iris senparole kelke da pashoj renkonte al la monahhino, kiu haltis apud la pordo. Preskau neaudeble defluis de la lipoj de l' monahhino la kutima saluto: "Estu laudata Jesuo Kristo!" La virinoj resalutis. Tiuj du diris la saluton kun akcento akra, la sinjorino kun la rughaj okuloj resalutis interrompe kaj poste komencis singulte plori. La monahhino staras sendecide apud la pordo kun la okuloj mallevitaj al la tero kaj kun la manoj krucitaj sur la brusto. Post mallonga momento la ghemanta sinjorino sin turnis, aliris al la kontraua pordo kondukanta al la apuda chambro kaj malferminte ghin cedis iom flanken, por ke la monahhino povu oportune eniri. Senparole la monahhino antaueniris kaj transpashinte la sojlon shi eniris. La pordo senbrue fermighis post shi. Senvole shi restis stari apud la pordo kun la mallevitaj okuloj. Ekventumis shin la tute nepriskribebla odoro de brulanta vakso, rezina ligno, fresha rosmareno kaj diversaj aliaj floroj, kiu preskau narkotizas... Shi estis en vasta, funebre ornamita salono kun tri fenestroj, tra kiuj oni povas vidi trans la straton kaj la nealtan muron en la najbaran ghardenon, kie jhus oni vidas sole mallumajn konturojn de larghbranchaj arboj. Meze de la salono estas katafalko, sur ghi malfermita cherko kaj en ghi la kadavro en blanka virina vesto. Ambauflanke de la cherko antaue malsupren pendinta neghoblanka longa gazo estas metita sur la kadavro; tial de malproksime shajnas, kvazau ghi estus kovrita per maldika tavolo de jhus falinta negho. Antau la cherko estas grupo da ekzotikaj floroj kun granda krucifikso en la mezo; sur ambau flankoj brulas po ses grandaj vakskandeloj kun blankaj rubandoj, starantaj sur altaj bronzaj kandelingoj kun piramidformaj piedestaloj; sub la kandelingoj kushas dismetite multe da pli kaj malpli grandaj florkronoj kun blankaj rubandoj, antaue staras nigre tegita preghbenketo kun la apogpupitro -- chio estas tiel simpla, ech ordinara, kiel chiam en la funebraj salonoj de pli richaj familioj. Sed al chio chi la monahhino dedichis preskau nenian atenton. Shia rigardo el sub la densa vualo rondiris momenton timeme en la salono, poste haltis fikse sur unu hazarda punkto de la pargeta planko. En la jhus reganta flaveta duonlumo, kiam la krepusko estas venkata de modere flagranta lumo de l' vakskandeloj, chio en la salono posedas ian monahheje poezian aspekton -- funebre malghojan, malafablan, preskau frostosentigan. Post momento la monahhino levis la kapon, kvazau ia neatendita penso estus trakurinta shian animon kaj per unu ekmovo de la dekstra mano levis la densan vualon de la vizagho. Shi estas knabino chirkaue dudek kvinjara kun neesprimebla mieno de silenta rezignacio en la paleta, regule bela, preskau infane agrabla kaj simpatia vizagho. La densa nigra hararo estas glate kombita malantauen, pro tio la bele elighanta alabastra frunteto iel pli energie elstaras; la glataj vangoj apenau tushitaj de facila nuanco de l' rugho; la mallarghaj pli maldolche kaj dolore ol severe kunpremitaj, sed ghis nun freshaj lipoj, la greka nazo, la ronda, sed tamen iel rezistema mentono kaj antau chio la ekstreme densaj kaj longaj okulharoj, sub kiuj kvazau tra la densa vualo lumas brilantaj pupiloj de nigraj, profundaj okuloj -- chio havas jhus aspekton de rigideco. En tiu charma kaj simpatia vizagho ne movighis ech unu muskolo dum kelke da sekundoj; shajnis, kvazau estus staranta chi tie statuo el karara marmoro. Sed post momento shi denove eksvingis la dekstran manon kaj denove mallevinte la vualon shi faris kelke da pashoj antauen ghis la preghbenketo antau la katafalko, kie shi haltis. Momenton shi staris senmove, kvazau en embarasoj, kion fari. Shia rigardo kelkafoje levighis kaj transflugis timeme la malfermitan cherkon; sed povante rekoni nenion krom simplaj konturoj de la kadavro, ghi chiam haltis fikse sur unu hazarda punkto de la pupitro. Post kelke da minutoj la monahhino fine movighis. Apoginte la dekstran manon sur la pupitro, shi levis per la maldekstra mano la jupon kaj genuis en la preghbenketo, poste shi faris la signon de l' kruco, kunmetis la manojn sur la pupitro kaj denove restis sen movo kiel statuo... En la salono regas profunda, preskau sankta silento. Sole periode ekkraketas iu vakskandelo, sed tiel senbrue, kvazau estus diskrevinta aerbulo. La monahhino estas enprofundighinta en la pregho. Unue shi preghis mallaute, shiaj lipoj movadis sin apenau rimarkeble; sed poste la lipoj restis sen movo shi preghas en la animo... Dume ekstere preskau tute noktighis; la funebra salono en la flaveta lumo de l' vakskandeloj havas aspekton malpli frostigan, sed tiom pli malghojan. Sed la monahhino ne rimarkis tiun shanghon, Kun la rigardo fiksita sur unu punkto de l' pupitro shi daurigas la preghojn kun la tuta ardo de l' kredanta animo, rifughanta en la pensoj che la nekonata nesuperebla estajho kun la sincera kaj humila peto pri la paco kaj la savo de l' animo, kiu jhus estas forlasinta chi tiun mondon. Shi preghas la preghon por la mortintoj. Shi preghas ghin unuafoje, duafoje, triafoje -- shi preghas en la tomba silento kvaronon da horo -- duonon da horo -- tri kvaronojn da horo -- Subite shi estas interrompita. La tomba silento estas chesigita de modera ekbruo en la antauchambro, tra kiu shi estis enirinta chi tien, kvazau iu estus malferminta la pordon de la vestiblo kaj kvazau la personoj en la antauchambro estus bonvenintaj iun. Tuj poste eksonis el la antauchambro mallautigata, singulta plorado, interrompata sole de izolitaj pli laute parolataj vortoj. La monahhino estis interrompita en la preghado sole dum kelke da sekundoj. Mallevinte la kapon pli malsupren al la brusto shi daurigis duonlaute la preghadon; sed malgrau tio shi ekaudis ne sole izolitajn, pli laute parolatajn vortojn, sed ankau tutajn, kompreneble sole fragmentajn frazojn. "-- Ah, bedaurinda infano!" estis audata klara, sed iel pene mallautigata soprano. "Kiu ekpensus tion?; Ankorau hierau matene mi -- oh, tio estas terura, terura --" "-- Nu, mi antauvidis tion" -- intermetis post la momento alia vocho, ankau klara, sed iom pli malalta. "Mi diris ja, ke --" Pauzo -- plorado kaj ghemado iom pli mallauta; sed la interparolo estas ankorau pli mallautigata, oni audas sole izolitajn vortojn: "Ah, tial, tial -- malfelicho -- kiu povas antauvidi tion -- kaj tiel neatendite --" Kaj denove pli longa pauzo -- la plorado shanghighas en plendan, shiratan ghemadon. Estas nenia dubo, ke la interparolo rilatas la mortinton, antau kiu jhus preghas la genuanta monahhino. La monahhino komprenas tion kaj senvole, ech kontrau shia volo altrudas al shi la demandoj: "Kiu mortis? Kiamaniere? Chu li estis juna, maljuna, malfelicha?"... Sed shi mem ne respondas tiujn demandojn, shia animo estante de neniu vorto interrompata dum kelke da minutoj denove enprofundighas ankorau pli en la preghon. Subite estis audataj el la apuda salono denove vortoj kaj tutaj frazoj: tiun chi fojon parolas la ghema vocho, kredeble tiu, kiu antau la momento gheme ploris... "-- Ah, mi restos chiam -- sinjorino -- danka al vi... Mi ne povas, mi ne devas chi tie -- Kien mi rifughus? -- Chi tie mia koro -- pro la doloro -- Ne, ne -- mil dankojn -- ke mi povos che vi la nokton -- Oh, mia koro -- kvazau la ponardo ghin --" Kaj la vocho enhavas tiom da impresplena kortusho, ke ankau la monahhino, ghis nun pli malvarma ol ekscitita, eksentas en la animo ian simpation al la homoj tute nekonataj al shi, kiuj estas trafitaj de la malfelicho. Senvole en shia animo aperas pensoj, kiuj estas en nenia rilato kun la pregho kaj transighas al la objekto, por kiu shi preghas. Estas al shi mole, preskau elegie. Shajnas al shi, kvazau shia koro komencus degeli -- kaj kontrau shia volo altrudas sin al shi la pensoj tute mondaj... Shi preghas ankorau; shiaj lipoj sin movas kaj mallaute parolataj vortoj estas vortoj de la pregho; sed shia spirito rondas jam, kompreneble ankorau malproksime kaj alte, super la objekto de la pregho. Jen shi ekpensas, ke shi genuas antau la kadavro de juna knabino, jen denove, ke antau la kadavro de maljuna sinjorino, kiu mortis de la marasmo; sed tuj denove lau la auditaj fragmentoj shi opinias, ke ghi estas virino en la plena, viva forto, kiun trafis ia granda malfelicho... Foje shi ech levis la rigardon kvazau alforghitan al unu punkto de la pupitro por rigardi en la cherkon; sed la cherko estis tro alte sur la katafalko -- shi vidas nenion krom la antauo de la cherko: oritajn lignajn "ungegojn" kaj sur ambau flankoj arghentajn rondojn -- kaj shia rigardo fiksas denove sur la sama punkto, sur kiu ghi estis antaue fiksita... Dum kelke da minutoj alvenas al la oreloj de l' monahhino sole zumanta mugho, el kiu sole periode pli laute eksonas iu pli akre akcentigita silabo; precipe la interjekcioj "ah", "oh"... En la antauchambro oni interparolas pli seninterrompe ol antaue kaj ankau kun la doloro almenau proporcie moderigita. Sed jhus tiu chi mughanta, mallautigata interparolo per siaj akcentigitaj silaboj logas ankorau pli la atenton de l' monahhino. Senvole shi auskultas pli atente, ni dirus pli scivole, se tiu nomo ghuste esprimus shian spiritan staton... Shi preghas ankorau; shiaj lipoj sin movas kaj la mallaute parolataj vortoj de la pregho estas audeblaj: tamen shia orelo estas strechita. Nun chiu klara frazo, eble ankau chiu vorto naskus en shia animo resonon kaj eble ankau imagon havanta nenion komunan kun la pregho, kiun shi jhus diras. Tamen en la antauchambro oni faras kaj parolas nenion rimarkindan; la unutona mugho fine lacigas kaj la monahhino denove enprofundighas kun la tuta pieco en sian preghon. Subite eksonis el la antauchambro tiu ekstra, konata ekbruo, kiam kelke da personoj starighas de la tablo kaj pretighas por foriri. Izolitaj frazoj estas parolataj pli laute; oni audas la vortojn: "Estas nenia helpo, ni devas... La nokto proksimighas --" Iu prenis jam la anson de la pordo kondukanta al la salono kaj premis ghin; sed la anso sole ekbruetis kaj la pordo iom malfermighis. La monahhino audis nun la parolon tute klare. "Mi devas, mi devas ankorau unufoje vidi shin," parolis la klara soprano. "Mi tiel amis shin kaj shi -- ah, shi estis eksterordinara estajho... Shi sole ridis! Ankau shia frunto kaj la mentoneto ridadis, kiam eksonis shia sonoranta vocho... Shi estis vera koboldo --" "Sed tamen shi estis periode tiel malghoja, tiel melankolia!" intermetis la pli malmola vocho iel admone. "Shia konduto shajnis al mi chiam stranga. Tiuj subitaj shanghoj de l' gajeco en la melankolion au de l' silentemo en la ghojantan petolemon antaudiradis nenion bonan. Mi estis preskau konvinkita, ke tiun bonan animon turmentas io, kion shi kashas antau la tuta mondo... Ghis fine --" "Oh, tiu bona, dolcha animo!" ekghemis la plenda vocho neniiganta eksplodon de la ploro. "Kaj hierau, kiam shi alveturis kaj jhetinte sin al mia kolo kisadis min kun la dolora ploro, tiam kunpremighis mia koro de nekomprenebla kompato... ,Ah, kara, karega onklinjo!" shi ghemis karesante miajn vangojn. "Ne koleru pro tio, ke mi alveturas -- mi alveturas lastafoje! Mi plu ne tedos vin -- neniam! -- Chu vi komprenas?... Postmorgau matene alveturos la patro kaj la patrino kaj posttagmeze chio lau la deziro de l' gepatroj estos finita --" La monahhino auskultis chiam pli atente. De tiuj kuneligitaj kaj klare parolataj vortoj shi estis tute interrompita en la preghado. Senvole shi turnis iom la kapon al la pordo; sed vidante tie neniun shi denove fiksis la rigardon sur la pupitron. Dume la plenda vocho en la antauchambro daurigis: "Kompreneble mi konjektis, ke shi parolas pri sia edzinigho kaj pro tio mi ridis. Mi ech ne songhis pri tio, ke shi okupas sin pri tiel terura penso -- kaj dume -- Oh! Tio estis terura momento, kiam mi eniris hodiau matene en la salonon... Shi sidis sur la kanapo vestita en sia blanka edzinigha vesto, kiun shi estis alportinta... Shi sidis apogante la kapon per unu mano, la dua estis premita al la koro. Shajnis al mi, ke shi rigardas min -- iel fikse, per kvazau eligitaj okuloj... "Pro Dio, vi estas jam vestita!?" mi ekkriis de la pordo. Shi ne respondis. Mi aliris rapide kelke da pashoj pli proksimen kaj restis rigida. La eligitaj okuloj estis kvazau vitraj -- la vesto sangmakulita sur unu flanko... Mi ekkriis kaj alsaltinte al shi mi metis la manon sur shian frunton... Ghi estis jam malvarma kiel la glacio..." Kaj denove eksonis el la antauchambro la ghema, poste daura ploro... Dum kelke da minutoj la monahhino audis nenion krom tiu chi stranga, perforte mallautigata ploro... Antau shia spirita rigardo iom post iom elsaltis, dank' al la vortoj, kiujn shi jhus audis, bildo chiam pli klara, kvazau elstaranta el la nebulo. Nur nun shi komprenis, por kiu shi venis preghi: por bedaurinda, treege bedaurinda estajho, kiu memmortigis sin -- por la junulino, ghuste por la fianchino, kiu el la nekonataj kauzoj sole kelke da horoj antau sia edzinigho perforte finis sian vivon... Kaj shi vidis en la spirito gracian kaj majestan talion kun la mieno de neesprimebla maldolcho en la pala, bela vizagho. Shi vidis la nigrokulan, nigraharan fianchinon kun nigraj okulharoj kaj glataj vangoj, alabastra frunto, greka nazo kaj molaj cherizaj lipoj... Shi vidis staturon kaj vizaghon tute nekonatajn -- bildon tute hazardan... Shi ektremis, profunde en sia animo. La frosto trakuris shiajn membrojn; sed tuj poste shi sentis, ke la sango rughigas shiajn vangojn... Shi sentis sin premita kaj malghoja -- kaj eble ankau la larmo enshtelighis en shian okulon, se shi povus daurigi sian meditadon. Sed tio ne okazis; post la momento eksonis el la antauchambro la sama perforte mallautigata, ghema vocho, kiu rakontis antaue tiel simple kaj tamen tiel kortushe. "Kaj morgau matene alveturos la patro kaj la patrino! Oh -- kiamaniere mi komunikos tion al ili! La patro havas malmolan koron, la patro restos malvarma... Sed la patrino shiros siajn harojn, la patrino amis ja shin kiel pupilon de sia okulo; la patrino malesperos..." "Sed kiu estas kulpa je chio chi?" intermetis poste tiu klara soprano, kiun la monahhino estis unue audinta el la antauchambro. "La fiancho devenas ja de richa kaj ordema familio kaj entute estas charma kaj brava junulo..." "Vere, vere," ekghemis respondante la plenda vocho kaj mallaute aldonis ion, kion la monahhino ne audis. Poste la personoj en la antauchambro restis silente dum kelke da minutoj kvazau en embarasoj, kion fari. Subite eksonis mallauta mugho kaj tuj poste estis audata mallautigata vocho, kiu ghis nun ankorau ne parolis: "Ah -- ni ne interrompos la estimindan fratinon![5] Volu do eniri!" Kaj la mano, kiu videble jam kelkan tempon estis metita sur la anso, malfermis tute la pordon. Kaj malrapide, shtelirante, kvazau timante malpacigi per la plej malgranda ekbruo, eniris la virinoj kaj la knabino, kiun la monahhino estis jam vidinta, akompanataj de la sinjorino en plej bona agho. La monahhino, kiu auskultis atente kaj kun levita kapo antau la malfermo de la pordo, audinte la ekknaron la pordo rapide mallevis la kapon kaj volis denove preghi. Sed estis neeble preghi. Mallaute la vortoj fluadis de shiaj lipoj, sed la animo estis ekscitita... Tra la kapo kuras strangaj imagoj kaj de l' stranga maltrankvilo la koro kunpremighas kaj denove larghighas... Malrapide, silente, sur la pintoj alproksimighis la irintaj virinoj al la cherko kaj unu el ili duone demetis blankan gazon, per kiu la vizagho de la kadavro estis kovrita. La monahhino tamen ne levis siajn okulojn; sed shi sentis, kio jhus okazas... Kaj tiu sama vizagho, kiun shi havis antau la momento en sia penso, elsaltis nun tiel klare kaj plastike antau shia spirita rigardo, kvazau shi efektive rigardus en la cherkon. Shajnis al shi, ke shi vidas chiun bluan vejneton en la pala vizagho, ke shi vidas ankau sub la longaj okulharoj malforte brilantan pupilon... Dum kelke da sekundoj regis en la salono profunda silento. Neniu movighis, neniu ekparolis; ankau la sinjorino, kiu antaue senchese ghemis, restis senmove, kvazau shia nemezurebla doloro subite estus shtonighinta. "Kvazau viva, kvazau viva!" mallaute diris fine apenau audeble la klara soprano. "Ah jes, jes, kvazau viva -- kaj tamen malviva!" ripetis kaj aldonis la ghema vocho, denove ekploranta. Kaj post la momento daurigis tiu vocho: "Kaj tien chi -- sur la vundon en la koro -- mi metis lau shia deziro shian lastan leteron, en kiu shi adiauas la patrinon, la patron, min kaj la tutan mondon -- la leteron, en kiu shi petas de ni chiuj pardonon kaj deziras, ke ni metu shin en la cherkon en tiu sama edzinigha vesto, en kiu shi mortis kaj sur la vundon en la koro ke ni metu la lastan leteron, en kiu shi adiauas nin..." La monahhino chesiginte la preghadon auskultas atente, ech avide. Chiu el la lastaj simplaj kaj tamen tiel gravaj vortoj efikas shin froste kaj tamen varmegigante shin. Shi ektremis kaj tuj poste shi sentas, ke shia sango kuras pli rapide el la kapo al la koro kaj returne... La paletaj vangoj sub la densa vualo iomete rughighis, la okuloj fiksitaj sur la hazarda punkto de l' pupitro malsekighas... Senvole shi levas iom la kapon... En tiu momento unu el la virinoj apud la cherko ekghemis: "Ah, Dio, Dio! Tio estas terura!" Kaj la alia ankau mallaute aldonis: "Kaj tamen estas nenia helpo -- nenia, nenia helpo!" Kaj denove ekregis la tomba silento, sole periode interrompata de l' singulta ghemado de la sinjorino, kiu antaue pli longe rakontis. "Kion fari!" ekparolis post la momento la sinjorino en plej bona agho, kiun la monahhino ghis nun ne estis vidinta. "Ni devas forlasi shin -- ni devas lasi shin sola chi tie!" La singlute ghemanta sinjorino denove daure kaj konvulsie ekploris... "Adiau, adiau -- dormu dolche -- animo kara -- plej kara!" shi ghemis. Poste shi klinighis super la cherko, dum kelke da sekundoj fikse rigardis la vizaghon de l' kadavro, kaj klinighinte ankorau pli shi kisis ghin sur la glacimalvarman frunton... Rektighinte, ankorau momenton shi rigardis la kadavron. La ceteraj -- lauvice -- alproksimighinte al la cherko, faris signon de la kruco sur la frunto, la lipoj kaj la brusto de la kadavro. La monahhino, havante la kapon iom levitan, povis vidi, kio jhus okazis, sed shi vidis nenion -- shiaj malsekaj okuloj estis nedeturneble fiksitaj sur la antauo de la cherko. La singulte ghemanta sinjorino, kiu staris momenton kvazau shtonighinta apud la cherko, subite klinighis kaj jhetinte la blankan gazon sur la vizaghon de la kadavro, deturnis sin de la cherko. Vidinte tion la ceteraj sekvis shin. La jupoj frote ekbruetis -- kaj la virinoj denove tiel mallaute, kiel ili estis enirintaj, forlasis la salonon. La monahhino restis sola. En la unua momento shajnis al shi, kvazau ia shargho estus defalinta de shia brusto. Shi ekrigardis al la pordo kaj vídante, ke ghi estas fermita, levis la kapon ankorau pli alte ol antau la momento. Shia rigardo timeme kaj malkuraghe rondiris en la funebra salono. Chio estis chi tie jhus tia kiel antaue, antau ol la virinoj eniris, sole kun tia diferenco, ke dume ekstere tute noktighis, kaj pro tio chio en la salono en la flaveta lumo de l' modere flagrantaj vakskandeloj havis aspekton pli klaran kaj samtempe malpli malghojan ol antaue, kiam la vespera duonlumo enpenetradis ankorau en la salonon. El la antauchambro eksonis ankorau kelkafoje chi tien la rapidaj, sed mallautigataj malgrandaj pashoj, akompanataj de hhaosa mugho kaj bruo, kiam kelke da personoj pretighas por foriri. Periode estis ankau audata iu, ankau mallautigata vorto au fragmenta frazo; sed chio kunighadis en hhaoson de mughe krakantaj kaj frapantaj sonoj. Subite la mallautigata bruo kaj mugho silentighis; sed tuj poste estis audataj pashoj de kelke da personoj, poste ekknaro de la pordo kondukanta el la antauchambro al la vestiblo -- fine la mugho malproksimighas chiam pli kaj pli. Sed antau ol ghi tute chesis, ankorau unufoje estis audataj la proksimighantaj pashoj... Apud la pordo de la salono ili haltis kaj iu metinte unu manon sur la anson turnis grince la shlosilon en la seruro. La trapenetranta ekgrinco trakuris la animon de l' monahhino kvazau maldolcha riprocho; sed malgrau tio shi ne movighis, sed avide auskultis... Post la ekgrinco de la shlosilo estis audataj rapide malproksimighantaj pashoj, poste pli mallauta fermo de alia pordo kaj denove, sed jam apenau audebla ekgrinco de la shlosilo, poste ekregis silento -- Chion chi, kion ni jhus mallonge estis skizintaj, auskultis la monahhino kun la eksterordinara atento. Shi ne preterlasis ech la plej malfortan, sole iom pli klaran memstaran sonon -- shia audsento estis strechita kaj pro tio shia atento iom deturnita de la objekto, kiu antaue ekscitis shin. La sekvo estis natura. En tiuj kelkaj minutoj, dum kiuj shi atentis la mughon kaj bruon en la antauchambro, preskau tute shi akiris denove sian animan trankvilon. La vangoj havis la antauan palecon kaj la malsekighintaj okuloj la antauan arde pian trankvilon. Dum kelke da minutoj shi restis senmove, kaj samtempe ankau sen pensoj kaj rememoroj. Shajnis al shi, kvazau shi estus preghinta en la preghejo la lastan preghon kaj ankorau genuas -- estante en embarasoj, chu levighi au ankorau preghi. Chirkaue regis profunda silento, sole periode interrompata de modera, apenau audebla ekkrako de iu vakskandelo. Sed tiu silento shajnas nenial stranga al la monahhino. Turninte la kapon shi mallevis ghin kaj denove fikse rigardis la pupitron antau si kaj havante ankorau la manojn kunmetitajn -- shi denove komencis preghi. Shi preghas en la animo la preghon por la mortintoj -- la preghon plej konatan. Sed shi preghas iel mekanike, shi pensas pri la parolataj vortoj, sed la animo estas iel indiferenta... Sed malrapide revenas la antaua ardo kaj fervoro. Shia tuta animo preghas... Shi preghas kvaronon da horo, duonon da horo, tri kvaronojn da horo, ne chesante preghi ech unu momenton kaj ne malstrechante almenau iomete siajn pensojn... Subite shi estis interrompita en la preghado. De proksime, kredeble de la proksima preghejturo eksonis surda sono de la horlogho. La monahhino chesinte en la preghado levis iom la kapon kaj kalkulas en la animo la surdajn unutonajn ekbatojn. Ekbatis la dekunua. La lasta sono estis treme soninta kaj chirkaue ekregis denove profunda silento. La interrompita monahhino vane penas enprofundighi denove en la preghon. Mallaute shi parolas la vortojn de la pregho; sed dume shia animo meditas, ghis fine la meditado tute venkas. Shi meditas pri la lastaj aferoj de la homo -- pri la morto, la mistera, ghis nun de neniu solvita enigmo -- pri la vivo postmorta: pri la felicho de l' bonuloj kaj piuloj, pri la torturoj de l' malbonuloj kaj malpiuloj... Shi meditas momenton pri la aferoj superteraj kaj denove revenas al la "larma valo" -- al la turmentoj kaj doloroj teraj, al la stranga, tre stranga miksajho de ghojaj, malghojaj kaj doloraj momentoj, kiuj estas nomataj "vivo". Unue la meditado havas karakteron pli malpli maldolchan -- kvazau kiam la fremdaj pensoj kaj fremdaj autopsioj falas en la animon... Antau la spirita rigardo de l' meditanta monahhino tremetas kvazau en la nebulo diversaj staturoj; jen pala virino en la chifonoj kaj kun la okuloj sange rughaj de ploro, jen kaduka maljunulo shanceliranta laulonge la muro, jen denove iu charma staturo en la regha vesto kaj tuj denove io, kvazau kripligita monstro rampanta en la polvo kiel vermo... Post la momento la atmosfero shanghighas. La nebulo, en kiu tremetis la staturoj, komencas helighi, kvazau kiam ghi forkuras antau la eliranta suno. La krepusko farighas malrapide rugheto... La rugheta nebulo disighas kaj antau la spirita rigardo de l' meditanta, ghuste reveme profundighanta monahhino staras tute klara kaj plastika charmoplena bildo. Lazura chielo arkighas super la charmoplena, paradiza ghardeno, plena de diversaj nekonataj floroj kaj ankau tiaj plejparte palmaj arboj. Dekstre kaj maldekstre estas vidataj rokoj kaj post ili altajhoj kovritaj de l' arbaroj. Tie chi kaj tie de la rokoj saltas torentoj -- sub la rokoj larghighas verdaj herbejoj, tra kiuj serpentumas flavaj vojetoj. Chio estas tiel simpla kaj tamen pro siaj trankvilo kaj paco tiel kara, tiel agrabla, tiel alloganta... Dum kelke da sekundoj la ghardeno estas senhoma, senbesta... Subite ghi vivighas... La homoj kaj la bestoj chiuspecaj promenas trankvile sur la vojetoj au ripozas sur la herbejoj. Jen juna charma virino staras apud la tigro, tie leono ripozas apud la piedoj de l' blondhara bubeto; chi tie la cervo, urso, kato kaj hundo sekvas unu la alian sur la sabla vojo kaj super ili rondflugas aglo super la amaso da neghoblankaj kolomboj. En kelke da minutoj kelkafoje shanghis la kara kaj alloganta bildo sian fizionomion. La stafagho restis tiu sama, sole la aro da homoj kaj bestoj senchese shanghighis. Kaj mirinde -- la homaj mienoj estis tiel agrable trankvilaj, kvazau la paco shtonighus sur iliaj vizaghoj... Chiu, chu la maljunulo au la junulo, chu la viro au la virino en la tuta forto de la vivo, chu la infano apenau elirinta el la lulilo -- chiu shajnas nemezureble felicha kaj kontenta... Estas nenia dubo, ke la monahhino anime enprofundighis en la paradizajn ghojojn de la vivo en la nekonata, mistera postmorto; sed shia modera, malelasta fantazio sciis elsorchi al shi sole la bildon plej simplan, plej primitivan... Estis al shi ghoje kaj agrable; sed tamen shi sentis ian premitecon, ian moderan malkontenton kaj ankau ian trompighon. Shi ne komprenis la kialon; ia dolcha melankolio ekregis shin simile kiel la felichan homon, kies animon trakuras la penso, ke li ne estas izolita kun sia ghojo kaj felicho... Subite shajnas al shi, ke en la malantauo de la belega ghardeno vidighas chiam pli granda perspektivo -- kaj plej malproksime -- shi vidis konatan, tre konatan pejzaghon: simplan vilaghon kun ia simpla preghejeto kaj ne malproksime belan bienon. Senvole shi eksvingis la dekstran manon kaj levis la vualon. Shia vizagho vidigas la nepriskribeblan ekridon de la kontentigho -- antau shia spirita rigardo elsaltas la bildo de l' naska vilagho... Shi vidas la patron, la sanegan, rideman, rughvangan viron -- shi vidas la patrinon, trankvilan, seriozan virinon kun la mieno de l' delikata boneco -- shi konjektas vidi ankau sin mem unue kiel infanon kaj tuj poste kiel virgulinon... Kaj antau shia spirita rigardo rapidege sekvas unu bildo la alian. Jen shi vidas la patron sur la kampo kaj tuj poste apud la tablo kun la patrino -- jen shi mem sidas sur la genuoj de la patrino, karesas kaj kisas shin kaj tuj poste shi kushas en sia infana lito auskultante, kion la patro kaj la patrino rakontas. Shi rememorigas sin pri la servistoj kaj servistinoj, shi rememorigas sin pri la kunulinoj el sia plej frua infaneco kaj el la agho pli posta, shi rememorigas sin pri la lernejo kaj la kunlernantinoj, pri la maljuna instruisto kaj la multo, multego da personoj kaj momentoj -- entute simplaj, preskau ordinaraj, sed tamen karaj. Subite elsaltis antau shi la bildo treege alloganta, kiam shi en la vilagha veturilo kiel maturighanta knabino proksimighis kun la patrino al Praha por tie chi eniri en la edukinstituton kaj la veturilo haltis sur la monteto, de kiu estis vidata Praha, jhus dronanta en la rugha brilo de l' subiranta suno... Sed tiu bildo rapide cedas antau la bildo alia: shi vidas sin mem en la pensiono -- shi vidas siajn novajn kunulinojn -- shi vidas ankau tiun, kiun pli poste shia koro tiel amis kaj kiu farighis shia plej fidela amikino; la gracian, rideman blondulinon kun la profundaj, amplenaj, bluaj okuloj kaj kun glataj rughaj vangoj, varmaj lipoj kaj kun tiu enviinda, senzorga penso, kiu facile transportas la homon trans chiujn eblajn rifojn de la vivo. Shi vidas shin kvazau staranta antau si -- tiel klare, tiel plastike... Oni ne povas imagi al si, kian inklinon shi sentis al shi, kiel shi amis shin. La plej varma amo fratina ne povas esti pli varma. Dum tri jaroj ili vivis preskau senchese sub unu tegmento, en unu chambro kaj tre malofte ili disighis sole por kelke da momentoj. Unu sen la alia tute ne povis vivi, unu antau la alia havis nenian sekreton, unuvorte, ili estis unu animo. Kiel ekstra, kiel poezia estis tiu tempo, kiam ili tiel vivis kaj revis intershanghante chiutage siajn revojn kaj dezirojn, ghojante je la estonteco kun la plej charmaj esperoj... Multo, multego da tiuj charmoplenaj revoj de l' juneco trakuris nun la animon de l' monahhino -- Subite shanghighas shia mieno -- la rideto de l' kontentigho en la momento shanghighis en la malgajecon, preskau en la maldolchon: shi konjektas vidi sian kunulinon felicha... Shi vidas shin sidanta apud la lulilo de l' propra infano -- Sed tuj poste denove shanghighas la mieno de l' monahhino: la mieno de l' maldolcho transighas en la mienon de l' rezignacio -- sed tuj poste shia vizagho vidigas la mienon neesprimeble maldolche doloran... Antau shia spirita rigardo ekaperis kvazau timema ombro la staturo de l' pala, serioza studento -- Tiu imago sufichis, por ke la panoramo de la bildoj elsorchitaj de la fantazio haltu... La monahhino ne povis rezisti ian strangan senton de l' ekfrosto. Shi eksvingis rapide la manon kaj mallevinte la vualon komencis laute preghi, kvazau shi volus forpeli la teruran ombron, kiu jhus estis trakurinta shian animon, la ombron fatalan, kiu estis la chefa kauzo, kial shi por chiam adiauis la mondon kaj ghiajn plezurojn, ech tiujn dolchajn revojn, kiuj tiel felichigis shin ankorau antau ne multaj jaroj... Shi perforte devigas sin al la pregho. La vortoj defluas de la lipoj; sed la ardo, kun kiu shi chiam antaue enprofundighadis en la meditadon pri la mistera estajho, tute mankas al shi... Kaj la malhela ombro, la nebula silueto, preteriras antau shi chiumomente shanghante sian formon kaj vidighante jen pli klare, jen; pli nebule, sed dume senchese terurigante shian animon. Shi preghas kvin minutojn, dek minutojn, kvaronon da horo... Sed nenio helpas! La imago de l' nebula silueto estas pli potenca ol la pregho. Malrapide farighas la imago pli klara, pli preciza, ghis fine denove staras antau shia animo tiu sama pala, serioza, juna viro, kiu estis interrompinta shin en la revema enprofundigho... Ankorau momenton shi provas preghi; sed la pensoj kaj rememoroj chirkauflirtantaj la palan studenton chiam batalas por sia rajto... Post ne longe la monahhina kontrau sia volo chesas preghi -- la rememoroj denove okupas shian animon... Shi rememorigas sin pri la momento dum la belega maja posttagmezo, kiam shi, revenante kun sia nedisigebla kunulino el la preghejo de sankta Vito, unuafoje ekvidis lin antau la pregheja pordo... Shi rememorigas sin pri tio, ke estis al shi tiam iel strange -- ke li senchese okupis shian penson, ke pli poste shi songhis pri li, unuvorte, shi rememorigas sin pri chiuj dolchaj kaj konataj detalajhoj, en kiuj manifestas la naskighanta unua amo. Dum kelke da momentoj shajnas al shi, kvazau shi denove sentus emon al la vivo -- kvazau ghis nun shi vivus tiel, kiel chi tiam... Subite aperas en shia penso bildo alia. Shi sidas mano en mano kun sia kunulino sub larghbrancha kashtano en la ghardeno de l' pensiono... Estas autuna vespero -- la luno preskau plena -- chirkaue sankta silento... Ili rakontas, pli ghuste ili parolas silente, sed chiumomente unu au la alia eksilentas... Dum la tuta horo ili ne ekridis ech unu fojon, ili ne ekshercis ech unu fojon -- ambau estas chiam pli silentemaj, ghis fine ambau kelkan tempon silentas... Subite la kunulino starighis kaj chirkaupreninte shian nukon fikse ekrigardis shiajn okulojn... "Berto!" shi diris mallaute per la tremanta vocho. "Kion vi deziras, kara Henjo?" rediris Berto ankau mallaute. Henjo silentis ankorau momenton kaj poste per la premita, interrompata vocho komencis konfesi... Per simplaj kaj tamen varmaj vortoj shi rakontis, kiam kaj kiamaniere komencis ghermi la amo en shia koro -- poste shi komunikis la tutan serion da detalajhoj, kiuj klare pruvis, ke shia amo trovis ehhon en la animo varme, arde amata. Berto, estinte interrompita en la revema enprofundigho, auskultis komence kvazau apatie; sed baldau la rakonto de l' kunulino ekinteresis shin. Shajnis al shi, kvazau shi estus auskultanta sian propran animon: Henjo pentris similajn maltrankvilojn, similajn dolchan premitecon kaj suferojn, kiuj jam de kelke da monatoj chesigis la trankvilon de Berto. Shi sentis tiel neesprimeble dolchan doloron, tian freshan esperon, kvazau atendante, ke la plenumo de shia plej varma deziro estas tute certa. Fine Henjo nomis la objekton de sia amo... La spiro de Berto haltis, shia brusto konvulsie kunpremighis, la koro komencis forte, konvulsie bati, la sango levighis al la kapo. Perforte shi kunpremis la lipojn por neniigi la ekghemon au la ekkrion... Henjo amis kaj estis amata de tiu sama pala studento, kiu estis kvazau idolo de Berto... La simpla kaj en la vivo tial ofta fakto, preter kiu la homoj en la pli malfrua agho kompate ridetante transiras al la tagordo, tute dispremis Berton... Vane kun la strechado de chiuj siaj fortoj shi penis neniigi sian maltrankvilon, ghuste la plej fortan animan uraganon, kiu tiel subite atakis shin. Shi auskultis ankorau momenton, poste eksaltis kun la mallautigata ekkrio, ekshancelighis kaj denove falinte sur la benketon shi kovris la vizaghon per la ambau manoj kaj daure ekploris -- Henjo penis trankviligi shin. Shi demandas la kauzon, insistas, petas -- chio estas vana... Berto silentas kiel tombo; shi ne malkovris la dolchan sekreton de sia koro... De tiu momento shi suferis nemezureble kiel chiu, kiu ne volas au ne povas konfesi siajn dolorojn al alia homo -- kaj shi ne povis, ne devis ilin konfesi... Melankolio ekregis shian tutan animon. La mondo estis indiferenta al shi; chio, kion shi ekvidis, farighis malagrabla al shi -- shi vivis sole por siaj malghojaj revoj kaj ankau por tiaj rememoroj. En la unua tempo iafoje shi havis okazon vidi la nemezureblan felichon de sia amikino... Ofte shi audis shin rakonti pri li, ofte shi vidis shin kun li, iafoje shi ech parolis kun li kelke da ordinaraj, sensignifaj vortoj... Sed shi treege suferis en tiuj chi kelkaj momentoj; kaj tio estis la kauzo, ke shi fine serchis la rimedon kontrau sia anima malsano kaj forlasinte la pensionon revenis kun la rompita koro al la gepatroj en la naskan vilaghon. Chi tie shi vivis preskau en la tuta izoleco for de la mondo kaj ghiaj plezuroj. La izoleco kaj la meditema enprofundigho en la rememoroj estis al shi la plej karaj; shi vivis kiel "sanktulino"... En la unua tempo shi interkorespondadis kun la felicha amikino. La leteroj de Henjo, skribitaj kvazau per la sango de la koro, disshiradis la koron de Berto; sed la silenta suferantino respondadis ilin chiam kun la senekzempla abnegacio... Henjo pentris ofte sian felichon per tiel vivaj koloroj, ke la okulo de Berto plenighis per la larmoj dum la legado kaj multafoje shi devis chesigi la legadon, antau ol shi venis al la fino de la letero. Sed tamen -- kiel ofte okazas en la vivo -- ambau amikinoj en la unua tempo interkorespondadis sufiche ofte; pli poste ili iom lacighis en la korespondado kaj post tri au kvar jaroj tute chesigis ghin. La bedaurinda, malfelicha Berto restis tute sola kun sia doloro. Kvankam la gepatroj kaj la aliaj homoj klopodis per chiuj fortoj revenigi la knabinon, iam tiel freshan kaj sopirantan je la vivo, denove al la vivo, tamen ilia penado estis vana. Shi auskultis trankvile chiun kaj chiam maldolche ridetante nee ekskuis la kapon... Kaj malrapide, sed tiom pli firme maturighis en shia animo la intenco tute disighi de la mondo. Kaj kiam ghi estis maturighinta, ghi estis ankau efektivigita: Berto eniris en la monahhejon de l' "kompatemaj fratinoj" kaj post unu jaro farighis "fratino" Magdaleno -- La asketa vivo monahheja, kunigita kun la helpado al la mizeruloj, estis preskau tute neniiginta chiujn pensojn pri la mondo ekstermonahheja; sed tamen ne povis la fratino Magdaleno rezisti la strangajn sentojn kaj pensojn, shin periode atakantajn. Precipe dum la silentaj noktoj autunaj, kiam la animo tiel volonte revas kaj meditas, kiam shi lacigita de la preghado senvole enprofundighis en la rememorojn, kiam shi rememorigis sin pri la felicha amikino -- en tiaj momentoj shi eksentis chiam neesprimeblan dezerton en la animo, doloran premitecon, multafoje ech trakuron de la frosto kaj tuj poste denove febran ektremon -- Kaj tio okazis ankau nun, kiam shi, genuante unuafoje en sia vivo antau la kadavro dum la silenta nokto autuna, enprofundighis senvole en la rememorojn tiel, ke shi tute forgesis, kial kaj kie shi trovighas. Bildo sekvas bildon antau shia spirita rigardo -- jen ghi estas klara kaj plastika, jen nebula kaj malklara, jen en la formo de simpla silueto... Subite ekstere levighis la vento kaj forte ekskuis la fenestrojn. Tiu ekbruo interrompis la fratinon Magdalenon en shiaj meditemaj rememoroj. Levinte la kapon shi timeme rigardis chirkau si kaj nur post kelke da sekundoj shi tute rekonsciighis, kial kaj kie shi trovighas... Sed shi treege konsternighis rekoninte, ke shi ne trovas sin genuanta kaj ne havas plu la manojn kunmetitajn sur la pupitro por preghi, sed ke shi sidas sur la shtupo, sur kiu shi antaue genuis, ke shi havas la manojn preskau konvulsie kunpremitajn sur la genuoj kaj ke shi havis antau la momento la kapon profunde mallevitan al la brusto... Rekonsciighinte shi starighis kaj denove genuis, kiel autaue; shi denove kunmetis la manojn kaj komencis preghi. Dum kelke da momentoj regis profunda silento, interrompata sole periode de modera ekkrako de iu vakskandelo. Subite la vento ekstere denove levighis kaj ekfajfinte, kvazau ie proksime la musho estus ekpepinta, longe kaj surde ekbruis, kiel en la malproksimo perdighas la ekblekego de l' sovagha besto... Tiu stranga kaj preskau teruriganta sono ekscitis momenton la preghantan monahhinon. Shi turnis malrapide la kapon al la fenestroj -- shajnis al shi, ke tra la fenestroj shi vidas la stelojn brili sur la firmamento; sed la rugheta lumo de l' vakskandeloj rebrilanta de la vitro fenestra malhelpis la rigardon. Momenton rigardas la monahhino al la fenestroj. Jen shajnas al shi, kvazau ia flava lumo estus trakurinta antau la fenestroj, simile kvazau iu estus subite elirinta kun la lumo el la mallumo kaj tuj estinginta ghin... Kaj samtempe kun la trakuro de la flaveta lumo levighis ekstere la ventego pli sovaghe ol autaue kaj ekskuinte forte la fenestrojn, ghis ili ektintis, malfermis unu el ili. Malvarma, preskau glacia vento turnis sin en la salono kaj chirkaublovis ankau la fratinon Magdalenon. La kandeloj ekflagris, iliaj flamoj jen kuntirighis, jen denove eksaltis -- la salono jen mallumighis, jen denove helighis... La monahhino mekanike starighis, levis la vualon kaj shteliralite alproksimighis al la fenestro, malfermita de la vento, por fermi ghin. En tiu momento la fulmo denove trakuris la firmamenton. La monahhino farinte signon de la kruco iom cedis kaj deturnis la vizaghon de la fenestro, tra kiu la surde bruanta vento kuris en la chambron. Shia rigardo fiksis unue sur la flagrantaj vakskandeloj, poste sur la cherko kaj la blankaj, de la vento modere ondigataj rubandoj de la florkronoj. En la unua momento shajnis al shi, kvazau chio chirkau la cherko vivighadus, ech -- kvazau la kadavro en la cherko kovrita per la blanka gazo ekmovighus. Malgrau tio shi ne perdis la trankvilon, kun kiu shi antaue alpashis al la fenestro. Turninte sin al la fenestro shi fermis ghin kaj denove malrapide revenas al la pupitro. En tiu momento ekstere trakuris la fulmo pli forta. La monahhino haltinte denove ekrigardis al la fenestroj -- post la momento shi ekaudis surdan bruon de malproksima ektondro... Kelkan tempon shi staris kvazau en embarasoj, poste turnis sin kaj shia rigardo fiksis sur la cherko. La vento estis iom levinta la blankan gazon. Estis vidataj du manoj, kruce metitaj sur la brusto -- Nenion plu shi vidis ol du blankajn, kvazau vaksajn manojn virinajn kaj malgrandan nigran krucon, sed tiuj manoj kvazau mistere efikas la monahhinon: shia rigardo, kvazau rigidighinta, estas fiksita sur ili. Momenton staras la fratino Magdaleno kiel statuo. En shia animo revivighas la imagoj, kiujn al shi elsorchis shia fantazio dank' al tio, kion shi audis rakonti, sed la imagoj nun ankorau kreskas, ech -- en shia animo naskighas novaj bildoj... En la salono regas tamen profunda silento; ekstere la vento silentighis kaj la vakskandeloj brulas rekte kiel antaue. Sed jen denove ekfulmo kaj tuj poste jam bruanta ekkrako de la fulmotondro. La fratino Magdaleno cedis, poste malrapide proksimighas al la pupitro kaj jam volas genui, kiam la tomba silento denove estas interrompita. Rekte antau la monahhino eksonis modera ekkrako -- kredeble la cherko... La monahhino ektremis. Tuj poste eksiblis ekstere la vento kaj la frapantaj sonoj interrompas la dauran bruon... Komencis forta pluvego... La monahhino momenton staras senmove; poste shia mano senvole apogas sin sur la pupitro -- kaj la okulo estas denove fiksita sur la blankaj, kruce metitaj manoj de la kadavro. Ekstere la vento fajfas kaj bruas chiam pli daure. Periode atakas la pluvo tiel forte la fenestrojn, ke la gutoj tamburas, kvazau ili faladus sur la tintantan platajhon horizontalan. Fulmo chiam pli rapide sekvas la fulmon, la krakado de la tondro estas chiam pli brua. Shajnas, ke la monahhino havas nenian atenton por la furiozantaj elementoj. Shiaj okuloj estas rigide fiksitaj sur la blankaj manoj kun la nigra kruceto, en shia animo naskighas io kvazau peka scivolo. "Kiu vi estas kaj kial -- kial vi tiel subite disshiris la fadenon de la vivo?" shi pensas. "Oni diris, ke vi estis juna, gaja kaj charma -- kaj sur la rando de la tera felicho... kaj tamen, tamen -- Oh, se mi almenau povus legi la respondon sur via vizagho -- sur viaj senbrilaj okuloj -- sur via glacimalvarma mano!... Eble vi amis -- arde, flame, pasie, freneze... Ah -- jes, jes! Preskau shajnas al mi, kvazau mi envius vin... Morti, kiam vi estis eltrinkinta la pokalon da amo ghis la fundo -- morti en kelke da momentoj kaj mallonge post tiam, kiam vi estis elturninta sin el la chirkaupreno de la plej amata viro -- oh, kiel enviinda estas tiu sorto rilate la sorton, kiam la vivo trenighas en la turmentoj animaj, kiam la korpa forto malrapide mortas, ghis fine la homo pereas -- de senfortigho..." Subite shi mem interrompis sin en la pekaj pensoj. Shi ekpensis pri la postmorto. Senvole shi ektremis kaj cedis... Shiaj okuloj estas ankorau fiksitaj sur la blankaj manoj de la kadavro. Post la momento, ne sciante la kialon, shi malproksimighas de la pupitro mallaute sur la pintoj kaj post kelke da minutoj staras apud la cherko. Shi staras dum kelke da minutoj fikse rigardante blankajn, kruce metitajn manojn sur la brusto. Shi vidas sur ili bluajn vejnojn kaj sur unu fingro oran ringon... En tiu momento falis shia rigardo sur la pli malhelan lokon sur la blanka vesto proksime de la koro -- shi rekonis sangan makulon. Denove shi cedis unu pashon -- shian animon trakuris la rememoro pri la lasta letero, en kiu la mortinta knabino estis adiauinta la siajn kaj kiu lau shia deziro estis metita sur la koron. Sed jhus sur la brusto estas ghis nun metita la blanka gazo. La fratino Magdaleno estas momenton en embarasoj. Subite shi decidis. Farinte unu pashon al la cherko shi levis iom tremantan manon al la gazo kaj forigis ghin. La gazo sur unu flanko de la cherko falis -- sed la vizagho de la kadavro estas ankorau kovrita per la blanka gazo -- la letero kushas sur la koro... Estas videble, ke la vesto chirkau la koro estis forte sangmakulita; -- sed la monahhino rimarkis sole kelke da malgrandaj makuloj chirkau la letero metita sur la koro -- au pro tio, ke la makuloj estis kretitaj au pro tio, ke la vesto estis en la cherko lerte faldita, por ke la makuloj ne estu videblaj. Kaj denove shi staris momenton senmove, kvazau en embarasoj, chu forigi ankau la gazon de la vizagho au preni la leteron. Fine shi decidis. Per firma mano shi levis la leteron, sub kiu aperis granda sanga makulo... La monahhino ektremis. Dum kelke da momentoj shi tenis la leteron nedecidite en la mano, poste malrapide per la tremanta mano malfaldis ghin kaj komencis legi. Ghi estis skribita de lerta mano, sed tremanta dum la skribado, char kelkaj vortoj, ech tutaj frazoj estis preskau nelegeblaj... Ekstere furiozis la uragano chiam pli sovaghe -- dume la monahhino pene legis la jenon: "Kara patrino -- kaj vi, patro -- kaj vi, bona onklinjo! Pro chio, kio estas kara al vi, pardonu min! -- Mi ne povis fari alimaniere! Mi adiauas vin sen maldolcho kaj sen riprochoj. Mi ne riprochas ech la patron, kiu lau sia opinio zorgante sole pri mia bono kaj felicho, estis destininta al mi la fianchon, kiun mi tre shatas kaj estimas, sed kiun mi malgrau tio ne povas ami. Mi estus nur shargho por li, -- malvarma, glacia shargho, kiu nepre devus maldolchigi al li la vivon kaj dum la tempo fari ghin tute netolerebla. Petu lin, ke ankau li pardonu min. Mi amis, kiel vi scias -- varme, sincere, mi amis arde, flame, pasie, ech freneze... Kaj li, kiu dum la tuta vico da jaroj estis mia idolo, mia dio, jhus en la tago, kiam mi decidis, ke mi ne povas, ne devas farighi edzino de alia viro, kiam mi decidis, ke mi forkuros kun li kaj suferos kune kun li la mizerojn de l' perdita ekzisto -- li, kiu estis falinta tiel, ke li ne indas nomi sin homo, li -- en la ghusta senco de l' vorto forjhetis min de si -- kiam mi falis sur la genuojn antau li... Ne malbenu min, ne kulpigu min je la peka faro kaj pardonu min! Mi ne povis fari alimaniere! Kaj mi petas -- insiste petas vin: Chio, kion mi konfesis al vi, restu por chiam sekreto! Metu min, mi petas, en la cherkon en la sama vesto, kiun mi estus prenonta che mia edzinigha festo kaj kiu en kisos min anghelo de la morto -- kaj tiun chi leteron, en kiu mi chion konfesis al vi, metu sur la vundon de mia dispremita koro! Kaj se iam iu el vi renkontos mian estintan kunulinon, kiu antau kelke da jaroj estis mia fidela amikino kaj kiu lin, kiun mi estis adorinta, ankau vidadis ghoje -- mi konjektas -- ech amis -- se vi rekontos Berton -- komuniku al shi --" Fratino Magdaleno ne povis legi plu. Jam dum la lego de l' unua parto de la letero tremis al shi la manoj, dum la lego de la dua parto shiaj okuloj plenighis per la larmoj tiel, ke shi legis kvazau tra la nebulo, dum la lego de la lastaj linioj la letero elfalis el shia mano. Freneza, malespera ekkrio elighis el shia brusto. Shi shancelighis; sed tuj poste kvazau rekonsciighinte shi levis la tremantan manon kaj forigis la gazon, per kiu la vizagho de la kadavro estis kovrita. Shi konvinkighis tute. Shi ekvidis malvivan vizaghon de sia estinta plej kara kunulino -- shi ekvidis la belan blondharulinon kun la revemaj, sed nun rigide eligitaj, kvazau vitraj okuloj... Shia spiro haltis, la brusto pene laboris; shia koro konvulsie kunpremighis de la neesprimeblaj kompato kaj doloro. Shiaj okuloj plenighis per la larmoj... Dum pli longa tempo shi ne vidis, nek audis -- shi staris apud la cherko kvazau rigidighinta... Ekstere furiozis la uragano kun neshanghita forteco. Blindigantaj fulmoj krucighas sur la firmamento, la bruegado de la fulmotondro ne chesas. La ventego fajfas, bruas kaj blekegas kvazau furiozanta maro -- la fenestroj tremante tintas, la gutoj de la pluvo terurige tamburas -- sed la fratino Magdaleno, kiel estis jam dirite, ne vidas, ne audas. Shiaj vangoj brulas, de la larmoj supervershitaj okuloj febre brilas, la lipoj estas konvulsie kunpremitaj... Subite ekstere levighis la vento kun la triobla forteco. Ekgheminte dolore, kvazau la koro estus diskrevinta, ghi ekbruis profunde, poste alpremighis al la fenestroj, ektintigis ilin kaj malfermis tiun saman kiel antaue. Forta glacimalvarma aerfluo enpenetris tra la fenestro en la salonon kaj turnis sin chirkau la cherko. La flamoj de la vakskandeloj profunde klinighis, sed tuj denove ekflamis. La ventego enblovis denove -- pli forte ol antaue kaj estingis tri, kvar kandelojn... La salono iom mallumighis. La monahhino staras ankorau kvazau rigidighinta... En tiu momento la turnanta fluo de la ventego la trian fojon enpenetris la salonon kaj estingis la ceterajn kandelojn -- la salono tute mallumighis. La uragano furiozas kun chiam kreskanta furiozeco -- sole la flamoj periode lumigas la salonon. En tiuj momentoj chio eklumigita de la fulmoj havas aspekton preskau terurigan. Frosta fluo de la ventego turnas sin en la salono kaj movigas la rubandojn kaj la florkronojn -- sole la fratino Magdaleno staras senmove. Subite forte ekfulmis kaj tuj poste sekvis la surdiganta ektondro. La fratino Magdaleno rekonsciighis el la agonia rigideco. En la momento de l' blindiganta ekfulmo shajnis al shi, kvazau la kadavro estus duone levighinta en la cherko... La monahhino dolore ekghemis kaj preninte la kapon per la ambau manoj shi cedis shancelirante de la cherko. Tuj poste denove falis al shi la manoj -- shi staras firme, sed ia neesprimebla timemo kunpremis shian animon. Malvarma shvito aperis sur la frunto kaj la vangoj de la bedaurinda monahhino -- shia tuta korpo tremas -- sed shiaj piedoj estas kvazau alforghitaj. Jen ekstere trakuris nova fulmo kaj denove shajnas al la monahhino, kvazau la kadavro estus levighanta. Tiun chi fojon shi ekkriis kaj kuraghighinte penas forkuri kun la strechado de chiuj fortoj. Shancelighante en la mallumo shi fine sukcesis atingi la pordon; sed la pordo estas shlosita. Shi pugnobatas ghin; shi krias, petege krias -- vane! Timo kaj teruro skuas shian korpon; ekkrioj sole elighas stertore el shia ondighanta brusto -- Jen nova fulmo -- al la monahhino shajnas, kvazau la kadavro estus tute levighinta en la cherko. Kun la korshiranta ekkrio shi kuras al la fenestroj; sed faletinte en la tuta mallumo shi kapbatis la muron kaj falis sur la plankon -- Ankorau la tutan horon furiozis la uragano. La fulmoj terurige lumigadis la funebran salonon, la frosta vento turnis sin chirkau la cherko kaj chirkaublovadis la febre rughigitajn vangojn de l' sveninta monahhino... La fratino Magdaleno restis sen konscio -- shi restis sveninta dum kelke da horoj. Nur matene, kiam la uragano jam longe antaue chesis furiozi, kiam la ventego silentighis kaj chesis la pluvo, nur kiam la suno jam longe estis levighinta super la horizonto -- la monahhino rekonsciighis. Shi rekonsciighis ghustatempe. En la antauchambro estis audataj pashoj kaj vochoj... Pene, kun la strechado de chiuj restintaj fortoj trenis sin la fratino Magdaleno al la preghbenketo -- Kaj kiam pli poste tiuj samaj virinoj, kiujn shi estis vidinta vespere, mallaute malfermis la pordon kaj shteleniris, ili vidis la monahhinon genui kiel vespere... Sed kiam shi fine levighis por foriri en la monahhejon, shi ekshancelighis kaj falis... Oni devis venigi la veturilon -- Kiom shi estis suferinta, neniu sciighis, neniu ech supozis -- MODERNA MAGDALENO. Rimarko: En la rakonto "Moderna Magdaleno" mi uzis chie la pronomon "ci", kie ghin uzis la autoro, por ke la traduko perfekte konsentu kun la originalo. Kelke da scenoj el la silenta angulo de l' arbaro. Minace kiel la neniigata pasio mallevighas la peza augusta vespero super la arbaroricha, monta pejzagho en Šumava.[6] La firmamento jam preskau la tutan horon estas kovrata de la pezaj, malbonportantaj nuboj, el kiuj tuj post la subiro de la suno elsaltadis senbrilaj fulmoj, akompanataj de la murmuranta tondrado. Estas nenia dubo, ke plej baldau falos sur la jam tute mallumighintan valon unu el tiuj dauraj uraganoj, kiuj iafoje furiozas la tutan nokton... El la fenestroj de la chasdomo la sole loghata konstruajho en la tuta chirkauajho vibras tra la vespera mallumo ia flaveta lumo, lumiganta la chambron originalan kaj interesan. Ghi estas kvarangula kaj vasta chambro kun ligna plafono, dividita parte per la breta muro en du partojn. La malantauo -- la agrabla angulo kun du fenestroj plenaj de floroj -- estas la dormochambro kaj de l' antauo ghi estas dividita per la nigrobrunaj, duone disigitaj pordokurtenoj. Unuavide oni ekkonas, ke chi tie regis ankorau antau nelonge la zorgema mano de l' amanta, belgusta virino. La meblaro estas simpla, sed chie oni povas vidi multe da elegantaj ornamajhoj kaj la virinaj bagateloj. Malgrau la videbla malordo, lau chio kauzita de la longa forestado de la mastrino kaj de tiutempa mastrumado de l' viroj ne tre ordemaj, la agrabla malantauo posedas ian allogantan freshecon, ekstreme kontrastanta la malghojan, malnovmodan antauon. Sur la konvenaj kaj nekonvenaj lokoj de la muroj estas pendigitaj cervaj kornoj, pafiloj, chasponardoj kaj diversaj chasiloj. En la angulo dekstre staras granda kahela forno; antaue estas pordo kondukanta al la koridoro, el kiu la forno estas hejtata kaj el kiu oni iras per la shtuparo en la unuan etaghon au tra la chefa pordo en la korton, chirkauatan de l' alta stangobarilo. Sur la muro inter la forno kaj la nomita pordo pendas ligna horlogho kun la kukolo. Apud la horlogho en la direkto al la pordo oni vidas grandan portreton de juna viro kun melankolia mieno, vestita kiel arbaristo. Sub la portreto pendas orita kadro kun la fotografajho de juna sinjorino en baltualeto; kaj sub ghi -- revolvero. En la muro kontrau la portretoj estas granda fenestro de bizara formo. Kiam ajn ekfulmas pli forte, oni vidas tra tiu chi fenestro la lumigitan korton kaj malproksiman nebulan silueton de tri krucoj starantaj sur nealta roko, al kiu kondukas tordolinia vojeto kaj kiu supreniras ghin ghis la krucoj. Antau la fenestro staras negranda tablo kaj, tute antaue -- kontrau la jam nomita pordo -- trovighas ankorau alia pordo, kondukanta al la korto. Proksime staras segho, sur kiu estas jhetita malnova chevaltuko. Krom du shrankoj kun libroj laulonge la muro maldekstre kaj alia necesa meblaro estas meze de l' unua chambro granda tablo el kverka ligno kun krucitaj piedoj -- apud la tablo staras apogsegho, en kiu jhus sidas viro en arbarista vesto kun la kapo apogita sur la ambau manoj, kaj kelke da ordinaraj seghoj. Sur la tablo brulas granda petrola lampo kaj apud ghi kushas ia malfermita libro. Chio estas simpla, malnovmoda kaj malafabla kiel en la loghejoj de maljunaj frauloj au pli aghaj vidvoj, al kiuj la charmo de la proksima chirkauajho, en kiu ili malofte pashigas la tempon, estas tute seninteresa. Malgrau tio oni povas ankau chi tie ekvidi aldonojn renovigantaj la iaman virinan mastrumadon. En la momento, kiam ni enkondukas la leganton en la chambron, oni povas vidi ankorau unu diferencon de l' kutimaj cirkonstancoj. En la malantaua chambro duone post la paravento oni vidas infanan liton, kiu estas shovita tiamaniere de la muro, ke ghi ne estas vidata de la pordo kondukanta al la korto. Apud la lito staras tablo kaj sur ghi botelo da akvo kaj malgrandaj teleroj, pokalo kaj kulero. La nokta trankvilo estas interrompata en la chambro sole de l' unutona iro de la horlogho kaj periode de la mugho de l' vento, kiu iafoje modere tintigas la fenestrojn. Ekstere fulmas ankorau post longaj pauzoj, kaj sole la murmuranta tondrado estas chiam pli klara. La viro en la apogsegho apud la tablo sidas senmove kiel statuo. Nur kiam la horlogho ekkrakis kaj la kukolo kantis la dekan, li levis la kapon kaj rigardinte dormeme chirkau si, fiksis la rigardon sur la horloghon. "Kio estas?" deglitis malafable de liaj lipoj; sed tuj poste, kvazau li estus tute rekonsciighinta, li diris silente, preskau dolore: "Ah, tiel! Post la sendorme pasigita nokto venkis min la laceco. Mi ekdormis..." Turninte poste la kapon al la infana lito en la malantauo li levighis singarde kaj senbrue. Li estas viro chirkaue sesdekjara de l' alta, ostoforta talio, nuba mieno, sunbrunigita vizagho, kovrita de grizighinta, antaue nigra plenbarbo kaj kun iom malafablaj, sed bonanimaj trajtoj. La sola rektigho malkovris, ke li posedas ankorau plenan forton de l' viro, ke li estas pasiema kaj ne estas bone inciti lin au liajn pasiojn. La rekteco, kuragho kaj kategorieco vidighas en chiu trajto de la vizagho, kies brilaj nigraj okuloj sub la grizighintaj brovoj shajnas preskau piki. Levighinte li staris momenton, poste sur la pintoj kaj plej singarde li shteliris al la infanlito en la malantauon. Momenton li fikse rigardis la liton, vidigante doloran eksciton, poste same singarde shtelforiris en la antauon, kie li haltis. "Bedaurinda infano!" li ekghemis kun la dolora rezignacio. "Ci suferas -- ci suferas -- sen la propra kulpo..." "Ah, Dio, Dio!" li ekplendis, silentinte momenton, en la tono de l' kompata riprocho. "Kial -- suferas tiu bedaurinda kreitajho tiel nemezureble? Kial? Al kiu kaj kiamaniere ghi faris ion malbonan?... Ankorau antauhierau ghi kuradis kaj petoladis, fresha kiel cervino, gaja kaj plena de vivo... Kaj hodiau ghi kushas la tutan tagon kvazau duonmortinta -- kaj sole la perioda sufoka tusado vekas ghin el la agonia duonkonscio..." Jen eksonis la stertora ektuso de la lito el la malantauo kaj tuj poste timeme ekkriis la siblanta infana vocho: "Mami -- mami!"[7] "Denove ghi vokas la patrinon!" ekpensis la viro en la antauo kaj turninte sin kun rapida servemo alpashis al la lito, de kiu levighis al li du infanaj manoj kaj la infana vocho siblante balbutis: "Avchjo, avchjo! Kie estas mami?" Sed la viro, alparolita tiel simple kaj tamen insiste ne respondis rekte tiun demandon. Lau chio el diversaj motivoj li penis turni la pensojn de l' malsana infano al aliaj objektoj. Li komencis ghin amplene kaj iafoje ech infane dorloti, parolante parte al la infano, parte -- esplorante dume ghian staton -- al si: "Ci ne dormas, karuleto? Mi pensis, ke ci dormas kiel zizeleto[8] Kaj ci kontraue rigardas kiel strigeto." Che tiuj vortoj li klinighis al la infano. "Kaj chu io doloras cin -- chu doloras? Kaj kie, karuleto, kie? Chu sub la mentoneto -- en la gorgheto, kiel ci montras? Ah, ghi estas pasonta, karuleto -- ci vidos!..." Poste palpante la frunton de l' infano, la vangojn kaj la korpon, li daurigis en tiu sama tono: "Ci havas ja la frunteton tute malvarman -- kaj ankau la vangetojn kaj la tutan korpeton!" Che tiuj vortoj trakuris lian animon la esperplena penso, ke la infano, ne havante la febron -- pri kiu li konjektis, ke ghi akompanas chiun gravan kaj dangheran malsanon -- tamen ne estas malsana tiel grave kaj senespere, kiel shajnas. "Kaj chu ci deziras ion, karuleto -- nenion? Chu ci volas trinki -- ne?... Almenau mi ordigos al ci la kuseneton sub la kapeto. Ci kushas ja chi tie kiel perfekta friponeto. La litkovrilo estas dejhetita -- kunvolvita..." Ordigante al la infano la kuseneton kaj la kovrilon, kun eldevigita petolemo li aldonis: "Chi tie estis kiel en la vulpejo... Tiel, tiel! Nun ci kushos denove kiel princido -- chu ne?... Nu, ci vidas -- mi ankau scias fari -- chion, chion... Kaj nun ci ne tusas tiel konvulsie, kiel matene kaj la tutan posttagmezon. Kredeble tio estas bona signo. Lulu vin denove angheleto, por ke la dolcha dormo cin refreshigu, refortigu, resanigu..." En tiu momento li ekvidis, ke la infano fermis la okulojn kaj opiniante, ke ghi jam estas dormanta, li rektighis. Momenton kun dolora rezignacio li rigardis la infanon, kaj poste shtelirante de la lito kaj medite konsiderante li diris mallaute: "Chu fine tio estas sveno, antauiranta la finan agonion?" Tiu penso haltigis lin. Volante konvinkighi li elpashis ekstreme brue; sed la infano ne audas kaj ne vekighas, simile kiel ghi ne vekighis la tutan vesperon dum kia ajn alia bruo. Li bruigis poste la seghon kaj kelkafoje piedbatis, fikse rigardante la infanon; sed en la vizagho de l' infano ne ektremis ech unu muskolo. "Do tamen -- la svenoj?... Ah, Dio, Dio!" li dolore ekghemis, poste senghene elpashis kaj trairinte laularghe la chambron rigardis la korton tra la fenestro. Post momento li sin turnis. Lia rigardo fiksis hazarde sur la portreto de l' melankolia juna viro sur la kontraua muro kaj lia vizagho vidigis maldolchon,. Kiam lau la kutimo de l' homojizoluloj li komencis, duonlaute kaj fragmente paroli al la bildo: "Nu, jen ci vidas, knabo, jen ci vidas!... Preskau mi ghojas en tiuj maldolchaj momentoj, char ci ne estas atestanto de chio chi -- char ci ne vidas cian infanon suferi kaj eble jam morti! Kaj kiel severe, kiel riproche ci rigardas min -- kvazau ci volus diri, ke mi -- cia patro estas kulpa je cia tuta doloro kaj malfelicho!... Vere -- mi devis alie eduki cin, ol kiel mi cin edukis! Mi faris eraron, char mi allasis, ke ci pasigu cian tutan vivon en la arbara solejo, ekskluzive en la societo de l' maljunighanta patro. Mi devis, laubezone devige au perforte, se ech por iom da tempo, forpeli cin en la mondon, por ke ci ekkonu la homan hipokritecon kaj spite la ghusteco de cia autopsio pri la mondo ne estu tiel mola, tiel sentema... Jes, jes -- mi devis doni al ci okazon rigardi pli profunde en la vivoturnon, en la homajn korojn!... Mi faris eraron, char mi ne devigis cin, ke ci akiru spertojn pri la gento virina, ke ci ekkonu, ke nenio estas tiel shanghema, nenio tiel perfida, kiel la koro de l' virino!... Se estus tiel okazinta, certe tio, kio cin trafis, ne surprizus cin -- kaj ne enpremus al ci la mortigan ilon en la manon... Pardonu, knabo, pardonu al la pentofaranta patro la gravan, nepardoneblan kulpon -- ghuste eraron! Ghin ne kauzis la malbona volo, sed la patra -- eble ankau infana amo, kiu ne volis kaj ne povis malhelpi kian ajn cian emon. Mi edukis cin viro -- en la plena senco de l' vorto -- viro shatanta honoron, viro, kies honoro ne estis hhimero... Kaj ke la senmezura animdoloro faligis cin antautempe en la tombon, ke la trompita amo, la abomena perfido de l' malfidela edzino... Ne, ne! Lau cia karaktero ci ne povis fari alimaniere. Estante en cia situacio mi sendube farus tion saman. Unu premo de risorto de l' revolvero -- kaj en la momento la netolerebla sufero estus finita..." Post tiuj chi vortoj li ekrigardis timeme la armilojn pendigitajn sur la muro. Poste li aliris al la muro, deprenis la revolveron, pendantan sub la fotografajho de l' sinjorino en la orita kadro kaj momenton rigardis ghin kvazau relikvon. Lia vizagho vidigas mienon chiam pli doloran. Subite li sin turnis kaj rigardinte al la lito en la malantauo li diris mallaute kaj mole: "Ah -- la infano -- infano!..." Alpashinte kun la revolvero en mano al la tablo, li metis ghin sur la tablon -- kaj kvazau li estus nun rememoriginta sin pri la grava afero, li ekmurmuris: "Sed kion faras la kuracisto? Kial li ne venas? La deka jam pasis kaj la kuracisto ne estas ankorau tie chi..." Sur lia dolore kuntirighinta vizagho aperis turmenta nedecideco. Fine li decidis. Rapide li alpashis al la pordo dekstre, malfermis ghin kaj enirinte la malluman koridoron ekfajfis per la fingroj, Reveninte poste en la chambron li auskultis tra la duone malfermita pordo de l' koridoro. Post la momento, vidigante malpaciencon, li ektiris forte du fojojn la tenilon de l' sonorilo apud la pordo kaj cedinte kelke da pashoj li denove auskultis. En la koridoro eksonis malagrabla sono de lada sonorilo. Tuj poste estis audataj pashoj de l' nudaj piedoj, malsuprenirantaj la shtuparon en la koridoron. Post kelke da sekundoj aperis antau la pordo en la koridoro chirkaue deksesjara knabacho kun la fizionomio, rememoriganta pri la bonkoraj idiotoj. Li havis sole chemizon kaj pantalonon pendantan sur unu shelko kaj liaj nudaj piedoj levighadis unu post la alia, kvazau li starus sur la brulanta karbo. "Ci dormachis, Kichjo!"[9] brue bonvenis la maljuna viro alvokinta lin. "Ne -- ne -- mi ne dormachis!" senkulpigas sin la alparolito, penante kovri sian dormemon. "Mi kushis sole..." Kaj kun flatema servemo li aldonis: "Chu vi ordonas ion, sinjoro patro?"[10] "Mi ordonis ja, ke ci ne kushighu antau la alveno kaj foriro de l' kuracisto," intermetis severe la "sinjoro patro", sed tuj li demandis en la tono pli modera: "Kion diris sinjoro doktoro, kiam li alveturos?" Duone dormanta Kichjo, ne povante tuj rememorigi sin pri tio, balbutis rememoreme: "Kion diris sinjoro doktoro, sinjoro patro?" "Nu, eniru!" invitas lin la sinjoro patro. Kichjo lamante timeme eniris kaj malferminte post si la pordon haltis malkuraghe antau ghi. "Kion diris sinjoro doktoro -- vi diras, sinjoro patro?" ripetis palpebrumante la shtipforma kaj ghibighinta knabacho, kies inflamitaj palpebroj ankorau duone fermighadis, kaj poste aldonis decide: "Mi ne scias. Mi ne estis ja en la urbo por la sinjoro doktoro..." "Ah, mi scias, mi scias!" intermetis malpacience la sinjoro patro. "Sed ci cheestis, kiam sinjoro Floriano revenis posttagmeze el la urbo kaj rakontis, kiel li sukcesis che la kuracisto. Mi volas scii, chu li diris, ke la kuracisto alveturos je la deka au je la dekunua?" "Je la deka, sinjoro patro!" ghoje diris Kichjo, ke li povas servi iom la kolerantan sinjoron patron. "Li diris, ke plej poste chirkau la deka li estos che ni..." "Sed la deka jam pasis!" rimarkigis la sinjoro patro. Kichjo, rigardinte lau la ekzemplo de l' sinjoro patro, sed preskau idiote, la horloghon, daurigis: "Sinjoro Floriano diris, ke la sinjoro doktoro povas forveturi el la urbo je la kvina posttagmeze. Kaj char oni bezonas kvin horojn por atingi nin per la veturilo, do je la deka tute certe..." "Mi scias, mi scias!" intermetis malpacience la sinjoro patro. "Kaj mi sendis jam antau duonhoro la sinjoron Florianon sur la senarban deklivon al la tri krucoj, por ke li rigardu, chu la doktoro jam alveturas. Sed la sinjoro Floriano longe ne revenas. Kaj tial," li aldonis en la kategoria tono, "iru por vidi, kion li faras?" "Mi?" ekbalbutis Kichjo vidigante subitan konsternighon. "Nu, kiu alia?" rimarkigis bonanime la sinjoro patro. "Mi ne povas ja foriri de la infano. Kaj krom ni du estas neniu en la domo." "Mi -- mi -- sinjoro patro --?" ekbalbutis Kichjo denove, kaj poste pli kuraghe aldonis: "Mi ne povas..." "Kial ci ne povas?" "Mi, mi, mi ne vidas malproksimen..." senkulpigis sin Kichjo mallerte. "Ne estas bezone, ke ci vidu. Sinjoro Floriano havas falkajn okulojn, kaj de la tri krucoj, kiam ekfulmas, oni vidas sur la shoseo en la malproksimon je unu horo. Li jam diros al ci..." "Sed mi -- mi, sinjoro patro..." komencis Kichjo en la tono chiam pli timema kaj kunmetinte la manojn li finis konsternite: "Pro Dio mi petas vin -- ne sendu min tien!" "Al la diabloj, knabo, kio okazas kun ci?" kriis la sinjoro patro kun la kolera ekmiro. "Chu ci frenezighis?" Kaj kun severa kategorieco li ordonis: "En la momento estu post la pordo!" "Pro la kompato de Dio, sinjoro patro," dolore ekghemis Kichjo, falinte sur la genuojn antau li, "ne sendu min! Mi -- mi -- timas." "Malsaghulo," respondis kolere la sinjoro patro. "Dum kvin jaroj li trakuras tage kaj nokte la arbarojn, chirkau la chasdomo kaj nun subite li timas kuri al la tri krucoj al la sinjoro Floriano!... Levighu! Kaj -- kuru! Au mi cin..." Kaj dume li etendis la manon, kvazau li volus devigi ichjon per Kla vangofrapo. Morte timigita Kichjo provas levighi; sed lia konsternigho estas tiel forta, ke li tuj denove falas sur la genuojn kaj kun la mieno kaj gestoj de l' turmentito li balbutas: "Pro la kompato de Dio -- sinjoro patro -- mi -- mi timas..." "Kion?" intermetis la sinjoro patro, mallautigante senvole la ridon, "Chu eble proksimighas la uragano? Ankorau ne falis ech unu guto. Kaj antau ol komencighos pluveti au ventegi -- ci estos denove hejme. Au chu ci timas fulmon -- tondron?" "Ne, ne! Tion mi ne timas..." respondas Kichjo pli memkonscie. "Kion do? Parolu!" "Mi -- mi ne povas!" sonas la tremeganta respondo. "Kiel? Chu ci ne povas paroli?" "Jes!" certigas Kichjo. "Mi ne povas paroli -- mi ne devas..." "Ci ne devas paroli? Kial ci ne devas?" "Vi mem, sinjoro patro, malpermesis tion al mi...," respondis nun Kichjo malpli konsternita. "Ah, tiu sensencajho?" deglitis al la sinjoro patro de la lipoj, kiu jhus rememorigis sin, ke oni jam unufoje parolis pri tio. "Oh! sinjoro patro, tio ne estis sensencajho!" oponis Kichjo. "La unuan fojon -- eble... Sed mi -- mi..." Jen li haltis por la momento kaj poste aldonis decide: "Antau mi la nigra sinjorino aperis jam tri fojojn!" "Ne balbutu!" ekkriis la sinjoro patro interrompante lin. "Ne, ne, sinjoro patro!" jhuris Kichjo. "La vivanta Dio en la chielo min vidas kaj audas, ke..." "Estas jam sufiche!" ekriis la sinjoro patro kaj akre ordonis: "Levighu!" Kichjo obeis malkuraghe kaj timeme chirkaurigardis. "Kaj parolu!" ordonas plie la sinjoro patro. "Kiel mi volis al vi, sinjoro patro," komencis malrapide Kichjo, "jam antauhierau rakonti..." "Kaj mi interrompis cin post la unuaj vortoj, ke ci ne parolachu!" intermetis la sinjoro patro. "