The Project Gutenberg EBook of La Falo de Ushero-Domo, by Edgar Poe This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org Title: La Falo de Ushero-Domo The Fall of the House of Usher Author: Edgar Poe Translator: Edwin Grobe Release Date: January 31, 2006 [EBook #17425] Language: Esperanto Character set encoding: ASCII *** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LA FALO DE USHERO-DOMO *** Produced by Robert L. Read, William Patterson and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net LA FALO DE USHERO-DOMO NOVELO DE USONA VERKISTO EDGAR ALLAN POE (1809-1849) Esperantigis EDWIN GROBE Arizona-Stelo-Eldonejo 1620 North Sunset Drive Tempe, Arizona 85281-1550, Usono 2000 Edgar Allan Poe: "LA FALO DE USHERO-DOMO" Origina Anglalingva Titolo: "THE FALL OF THE HOUSE OF USHER" LA FALO DE USHERO-DOMO Dum la tuta dauro de teda, malhela, sensona tago en la autuno de la jaro, kiam la nuboj pendis preme kaj malalte en la chielo, mi pasis sola, sur chevalo, tra malkutime morna kamparregiono; kaj finfine min trovis, dum estighis la vesperaj ombroj, che vidpunkto pri la melankolia Ushero-Domo. Mi malscias la kialon de tio--sed je la unua ekvido pri la konstruajho, sento de netolerebla malfelicho invadis mian spiriton. Mi diras "netolerebla" char trankviligis tiun senton nenia duonplezuriga (char poezia) sensaco kiun kutime registras la menso alfronte al la plej severaj naturaj bildoj pri sovagheco au teruro. Mi rigardis la scenon antau mi--la nuran domon kaj la simplajn pejzaghtrajtojn de la bieno--la mornajn murojn--la malplenajn okulaspektajn fenestrojn--kelkajn fetorajn kareksojn--kaj kelkajn blankajn trunkojn de putrintaj arboj--kun nepra depremo de animo kiun mi scipovas kompari kun nenia surtera sensaco pli tauge ol kun la postrevo de opiofestinto--la amara replongho en chiutagan vivadon--la malbelega forfalo de la vualo. Ekestis glaciigho, sinkado, malsanigho de la koro--senkompensa morneco de pensado kiun sukcesis survojigi ghis sublimeco nenia premego de la imagpovo. Kio--mi pauzis por primediti la temon--kio min tiom maltrankviligis dum mi rigardis Ushero-Domon? Estis mistero nepre nesolvebla; cetere mi malsukcesis barakti kun la ombraj fantazioj kiuj min kunpremis dum mi meditadis. Mi devis min turni al la maltauga konkludo ke, dum sendube ja ekzistas kombinoj de tre simplaj naturaj objektoj havantaj la povon nin tiel afekcii, tamen la analizo de tiu povo nombrighas inter konsideradoj preterpasantaj nian komprenon. Eblas, mi pensis, ke simpla malsama arangho de la trajtoj de la sceno, de la detaloj de la bildo, sufichos por aliigi au ech entute nuligi ties kapablon fari malfelichan efekton; kaj, responde al tiu hipotezo, mi bridrimenis mian chevalon che la kruta bordo de nigra kaj nebularda lageto kushanta en senbrua heleco apud la loghejo kaj subenrigardis--sed kun tremego ech pli ekscitanta ol antaue--la rearanghitajn kaj inversigitajn bildojn pri la griza karekso kaj la makabraj arbotrunkoj kaj la okulsimilaj fenestroj. Tamen en chi tiu domego de morneco mi nun celis gastadi dum kelkaj semajnoj. Ghia proprietanto, Roderiko Ushero, estis unu el miaj plej intimaj amikoj dum nia knabeco; tamen multaj jaroj forpasis ekde nia lasta renkontigho. Letero, tamen, atingintis min en fora regiono de la lando--letero de li--kiu, pro sia senbride petema karaktero, invitis nur vivpersonan respondon. La manuskripto vidigis indicojn pri nervoza maltrankvilo. La leterinto priparolis seriozegan korpan malsanon--mensan malsanon kiu lin premas--kaj pri sincera deziro vidi min, kiel lian plej bonan, kaj efektive solan amikon, kun la celo, pere de la plezuro de mia kompanio, iom malpligrandigi lian malsanon. Estis la maniero en kiu diritis chio tio, kaj multe pli--estis la shajna _koreco_ kiu akompanis la peton--kiu malpermesis min heziti; rezulte mi obeis tujege kion mi daure konsideris ege malkutima alvoko. Kvankam, kiel knaboj, ni estis ech intimaj kunirantoj, mi malmulte sciis tamen pri mia amiko. Lia distancemo estis chiam ekscesa kaj konstanta. Mi konsciis tamen ke lia ege antikva familio estis fama, jam en forpasintaj epokoj, por aparta sensivo de temperamento sin montranta, dum longaj periodoj, en multaj verkoj de laudeginda arto kaj, pli lastatempe, en ripetitaj faroj de malavarega sed senfanfarona almozo, kaj cetere en pasia sindedicho al la komplikajhoj, eble ech pli ol al la tradiciaj kaj facile rekoneblaj belecoj, de la muzikaj sciencoj. Mi eksciis ankau la ege rimarkindan fakton ke la tigo de la Ushera gento, kvankam ghuante longtempajn honorojn, neniam fondis dauran branchon; alivorte, ke la tuta familio sin limigis al rekta devenlinio kaj chiam, krom ege malgravaj kaj ege provizoraj varioj, ade sin limigas tiel. Estis tiu manko, mi konsideris, primeditante la perfektan mantenadon de la lokalo kaj la agnoskatan karakteron de la gento, kaj spekulativante pri la ebla influo kiun la unua, dum la longa preterpaso de jarcentoj, povintus trudi al la alia--estis tiu manko, eble, de akcesora idaro, kaj la rezultinta sendevia transdono, de patro al filo, de la hereda posedajho kun la nomo, kiu, finfine, tiomagrade kunidentigis la du ke la origina nomo de la bieno aliighis en la kuriozan kaj dubasencan nomon "Ushero-Domo"--nomon shajnantan ampleksi en la mensoj de la kamparanaro ghin uzanta, kaj la familion kaj la familian domon. Mi diris ke la sola rezulto de mia iom knabeca eksperimento--mia subenrigardado en la lageton--estis pliprofundigo de la unua malkutima efekto. Estas sendube ke la konscio pri la rapida pligrandigo de mia supersticho--char kial mi hezitu ghin nomi tia?--utilis chefe por plirapidigi tiun pligrandigon mem. Jam de longa tempo mi konscias ke tia estas la paradoksa legho pri chiuj sentoj bazitaj sur la teruro. Kaj eble pro tiu sola kialo okazis ke, kiam denove mi levis la rigardon ghis la domo mem, for de ties bildo en la lageto, ekkreskis en mia menso stranga fantazio--fantazio tiel ridinda ke mi konsentas ghin mencii nur por elmontri la viglan forton de la sensacoj kiuj min premis. Mi tiel aktivigintis mian imagpovon ke mi komencis pensi efektive ke super la tutaj domego kaj bieno pendas etoso propra nur al ili kaj al ilia chirkauejo--etoso havanta nenian rilaton kun la aero de la chielo, sed levighinta el la putrintaj arboj kaj la griza muro kaj la silenta lageto--pesta kaj mistika vaporo, malhela, malenergia, apenau videbla, plumba. Forskuinte de sur mia spirito tion kio povintus esti nur songho, mi rigardis pli proksimdetale la veran aspekton de la konstruajho. Ghia chefa trajto shajnis esti tiu de ekscesa antikveco. La miskolorigho kauzita de la forpasintaj epokoj estis granda. Etaj fungoj sin sternintis sur la tutan eksterajhon kaj pendis el la aleroj en subtila, implikita retajho. Malgrau tio videblis tamen nenia eksterordinara kadukeco. Forfalintis nenia parto de la masonajho; kaj shajnis esti sovagha malkonformeco inter ties daure perfekta kunligo de eroj kaj la dispecighanta stato de la unuopaj shtonoj. Tiurilate la situacio multe memorigis al mi la shajnigan tutecon de malnova lignajho putrinta dum longaj jaroj en iu forgesita kelo sen difektighi pro la interrompa spirado de la ekstera aero. Krom tiu indikajho pri vastskala putreco, tamen, la konstruajho elmontris malmultajn signojn pri malstabileco. Eble la rigardo de kontrolanta observanto konstatintus apenau percepteblan fendeton, kiu, etendighante ekde la tegmento de la domo sur la fasado, estigis vojon suben lau la muro en zigzaga direkto, ghis sin perdigi en la morozajn akvojn de la lageto. Rimarkinte tiujn aspektajhojn, mi rajdis trans mallongan digvojon ghis la domo. Atendanta servanto ricevis mian chevalon kaj mi eniris la gotikan arkopasejon de la halo. Shtelpasha valeto kondukis min de tie, en silento, tra multaj malhelaj kaj kompleksaj koridoroj ghis la laborejo de sia mastro. Multe da tio kion mi renkontis survoje helpis, mi malscias kiel, pligrandigi la malklarajn sentojn pri kiuj mi jam parolis. Dum la objektoj min chirkauantaj--dum la chizajhoj de la plafonoj, la sombraj tapiserioj sur la muroj, la ebona nigreco de la plankoj, kaj la fantasmagoriaj armoriaj trofeoj kiuj klakadis dum mi preterpasis, estis nur aferoj al kiuj, au similaj al tiuj al kiuj mi jam alkutimighis ekde mia infaneco--dum mi malkuraghis malagnoski kiom konata estas chio tio--tamen mi miris ekkonsciante kiom malkonataj estas la fantazioj kiujn estigis tiuj kutimaj bildoj. Sur unu el la shtuparoj mi renkontis la familian kuraciston. Lia mieno, mi pensis, elmontris kunmiksitan aspekton de malnobla ruzado kaj perplekseco. Li salutis min timege kaj preterpasis. Jhetgeste nun la servanto malfermis pordon kaj min kondukis antau sian mastron. La chambro en kiu mi min trovis estis ege granda kaj alta. La fenestroj estis longaj, mallarghaj kaj pintigitaj kaj situis tiom for disde la nigra kverka planko ke nepre maleblis ilin atingi de interne. Malfortaj briletoj de rughigita lumo malfermis vojon tra la pergoligitaj vitroj kaj helpis sufiche distingigi la plej elstarantajn objektojn de la chirkauejo; la rigardo penadis sensukcese tamen atingi la plej malproksimajn angulojn de la chambro kaj la kashanguletojn de la volbigita kaj fretigita plafono. Malhelaj drapajhoj surpendis la murojn. La ghenerala meblaro estis abunda, senkomforta, antikva kaj chifona. Multaj libroj kaj muzikiloj chirkaukushis en sporada arangho, sed sen vigligi la scenon. Mi sentis min kvazau enspiri etoson de malghojo. Aspekto de severa, profunda kaj nereachetebla melankolio surpendis kaj trapenetris chion. Je mia eniro, Ushero starighis el sofo sur kiu li kushis plenlonge kaj min salutis kun vigla varmeco kiu enhavis, lau mia unua takso, iom troigitan afablecon--la retenitan agon de enuigita mondcivitano. Ekrigardeto tamen sur lian vizaghon min konvinkis pri lia nepra sincereco. Ni sidighis kaj dum kelkaj momentoj, dum li diris nenian vorton, mi lin spektadis kun sento duonkompata, duonmira. Efektive, neniam antaue viro tiom multe shanghighis en tiom mallonga periodo kiom Roderiko Ushero! Nur malfacile mi sukcesis rekoni en la pala estajho sidanta antau mi la kunulon de mia frua knabeco. Tamen la karaktero de lia vizagho estintis en chiuj momentoj rimarkinda. Kadavera hautkoloro; okuloj grandaj, likvajhaj, preterkompare lumaj; lipoj iom maldikaj kaj ege palaj, sed havantaj belegan kurbighon; nazo de delikata hebrea formo, sed kun largheco de spirtruoj malkutima en similaj korperoj; gracie muldita mentono, indikanta pro sia manko de prominenco mankon de morala energio; hararo de pli ol retaspekta moleco kaj maldenseco; tiuj trajtoj, kun preterkutima etendigho super la regionoj de la tempio, kunkonsistigis vizaghon malfacile forgesotan. Kaj nun en la nura troigo de la reganta karaktero de tiuj trajtoj, kaj de la mieno kiun ili kutimis elmontri, vidighis tioma shanghigho ke mi malcertis al kiu mi parolis. La nun makabra paleco de la hauto, kaj la nun mirakla heleco de la okuloj, antau chio surprizis kaj ech mirigis min. Cetere la silkan hararon li permesintis kreski senatente, kaj dum, en sia sovagha filandra teksturo, ghi ne falis, sed shvebis chirkau la vizagho, mi malscipovis, ech strebegante, rilatigi tiun arabeskan mienon kun iu ajn koncepto pri simpla humaneco. En la maniero de mia amiko tujege mirigis min ioma nekohereco, ioma nekonstanteco; kaj baldau mi konsciis ke tio fontas el sinsekvo da malfortaj kaj malutilaj baraktoj supervenki kutiman trepidadon--troabundan nervozan maltrankvilon. Por io de tiu speco efektive jam min pretigis ne nur lia letero, sed ankau memorajhoj pri kelkaj knabecaj trajtoj, kaj konkludoj estigitaj de liaj strangaj fizika strukturo kaj temperamento. Lia farado estis alterne viveca kaj pauta. Lia vocho shanghighis rapide de trema hezitado (kiam liaj animalaj spiritoj shajnis stari en nepra kadukeco) al tiu speco de energia precizado--tiu abrupta, peza, senurgha, kavernsona eldirmaniero--tiu plumba, memekvilibrita kaj sendifekte modulita guturala eldirarto kiun ni konstatas che la perdita ebriulo au la malrevalorigebla opimanghanto, dum la periodoj de lia plej intensa ekscitigho. Estis tial ke li parolis pri la celo de mia vizito, pri sia sincera deziro vidi min, kaj la konsolo kiun li atendis ke mi liveru al li. Li diskutis, iom longadetale, kion li konsideris esti la karaktero de lia malsano. Temis, li diris, pri konstitucia kaj familia malico pri kiu li malesperas malkovri solvon--simpla nervoza kondicho, li aldonis tujege, kiu baldau sendube forpasos. Tio sin elmontris en arego da kontraunaturaj sensacoj. Kelkaj el tiuj, dum li priskribis ilin, min interesis kaj mistifikis; kvankam, eble, la terminoj kaj la ghenerala maniero de la rakontado min surpezis. Li multe suferis pro morba akreco de la sensoj; nur la plej sensaporaj manghajhoj tolereblis al li; lia korpo konsentis surporti nur vestajhojn havantajn specialan teksturon; lin ghenis la odoroj de chiuj floroj; torturis liajn okulojn ech la plej malforta lumo; kaj nur kelkaj apartaj sonoj, tiuj de kordinstrumentoj, malsukcesis plenigi lin je hororo. De anomalia terurspecio mi taksis lin servodevigita sklavo. "Mi pereos," li diris, "_devige_ mi pereos en tiu lamentinda frenezio. Tiel, tiel, kaj en nenia alia maniero, mi finperdighos. Mi timegas la eventojn de la estonteco, ne pro ili mem, sed pro iliaj rezultoj. Mi tremegas antau la penso pri iu ajn okazontajho, ech la plej sensignifa, povonta estigi premon sur tiun netolereblan maltrankvilon de animo. Mi spertas, efektive, nenian malamon al danghero, krom rilate al ties nepra rezulto--teruro. En tiu senkuragha--en tiu bedaurinda stato--mi pensas ke baldau au post baldau alvenos la periodo kiam necesos ke mi forlasu mian vivon kaj mian mensan sanon kune, okaze de iu lukto kun la makabra fantomo: TIMO." Mi eksciis, aldone, iom post iom, kaj pere de interrompitaj kaj dubasencaj indicoj, ceteran malkomunan trajton de lia mensa stato. Katenis lin kelkaj superstichaj efektoj rilate al la domo kiun li enloghis kaj kiun, jam de multaj jaroj, li neniam eliris--pro influo kies supozita potenco li priskribis al mi en terminoj tro malklaraj por ke mi ilin ripetu chi-tie--influo efektivigita sur lian spiriton, rezulte de longa suferado, li diris, far kelkaj strangajhoj de la nuraj formo kaj substanco de lia familia domego--efekto kiun la _fizika_ aspekto de la grizaj muroj kaj turetoj, kaj de la malklara lageto kiun enrigardis tiuj chiuj, trudis finfine al la _spirito_ de lia ekzisto. Li agnoskis tamen, kvankam hezite, ke granda parto de la stranga malghojo kiu lin tiel torturis devenis sendube de pli natura kaj ege pli palpebla fonto--de la severa kaj longe dauranta malsano--efektive de la vershajne okazonta dissigho--de tenere amata fratino--lia sola kunestanto dum longaj jaroj--lia lasta kaj sola parenco en la mondo. "Shia forpaso," li diris, kun amareco kiun neniam mi forgesos, "lin postlasos (lin la senesperan kaj la malfortan) la lasta de la antikva Ushero-gento." Dum li parolis, Damo Madelino (char tiel shi nomighis) trapasis malrapide foran parton de la chambro kaj, sen konscii pri mia cheesto, malaperis. Mi rigardis shin kun nepra surprizo kunmiksita kun timego--tamen mi malsukcesis ekspliki tiajn sentojn. Sensaco de stuporo ekpremis min dum mia rigardo postsekvis shiajn forirantajn pashojn. Kiam iu pordo fermighis finfine post shi, mia rigardo serchis instinkte kaj avide la vizaghon de la frato--sed li kashintis ghin en la manoj kaj mi rimarkis nur tion ke pli ol kutima paleco sternighis sur la marasmaj fingroj tra kiuj gutetis multaj pasiaj larmoj. La malsano de Damo Madelino jam longan tempon rezistis la lertecon de shiaj kuracistoj. Konstanta apatio, iompostioma forvelkado de la persono, kaj oftaj kvankam efemeraj tendencoj de parte katalepsia karaktero estis la malkutima diagnozo. Ghis nun shi kontraustaris senmanke la premon de sia malsano kaj malkonsentis finfine sin enlitigi; sed dum la vespero de mia alveno che la domo, shi cedis (kiel shia frato min informis en la nokto kun nedirebla maltrankvilego) al la sterna potenco de la detruanto; kaj mi eksciis ke la ekvido ghuita de mi pri shia persono estos sendube la lasta kiun mi ghuos--ke la damon, almenau en viva stato, mi ne plu vidos. Dum pluraj sekvintaj tagoj shian nomon menciis nek Ushero nek mi; kaj dum tiu periodo mi min okupis pri seriozaj klopodoj mildigi la melankolion de mia amiko. Ni kunpentris kaj kunlegis; au mi auskultis, kvazau en songho, la sovaghajn improvizadojn de lia parolanta gitaro. Kaj tial, dum pli kaj pli intima proksimeco kondukis min pli kaj pli senrezerve en la kashejojn de lia spirito, des pli amare mi konsciis la senutilon de chiu klopodo felichigi menson el kiu malheleco, kvazau iminenta pozitiva valoro, elvershighis sur chiujn objektojn de la morala kaj la fizika universo, en unu senchesa radiado de malghojo. Chiam mi retenos memorajhon pri la multaj solenaj horoj kiujn mi pasigis tiumaniere en soleco kun la mastro de Ushero-Domo. Tamen malsukcese mi entreprenus transliveri ideon pri la preciza karaktero de la studoj au la okupadoj en kiuj li min aktivigis au al kiuj li malfermis al mi la vojon. Ekscitighema kaj ege kolerema idealismo jhetis sulfuran glaceon sur chion. Liaj longaj improvizitaj lamentokantoj sin audigos chiam en miaj oreloj. Inter aliaj kantoj, mi retenas dolorige en la menso apartan malkutiman perversajhon kaj ampleksajhon pri la sovagha melodio de la lasta valso de Fon-Vebero. El la pentrajhoj pri kiuj meditadis lia komplika fantazio, kaj kiuj kreskis, tushon post tusho, en svagecon pri kiu mi tremegis des pli entuziasme, char mi tremegis sen konscii la kialon;--el la pentrajhoj (tiom vivecaj iliaj bildoj postrestas nun antau mi) vane mi penadis eligi pli ol eta parto disponebla al la traktopovo de nuraj vortoj. Pro la nepra simpleco, pro la nudeco de siaj desegnajhoj, li altiris kaj mirigis atenton. Se iam homa estajho pentris ideon, tiu estajho estis Roderiko Ushero. Por mi almenau--en la cirkonstancoj tiam min chirkauantaj--ellevighis el la puraj abstraktajhoj kiujn la hipokondriulo penadis jheti sur sian drelikon, intenseco de netolerebla mirego, de kiu nenian ombron mi sentis ech ghis nun starante en kontemplado antau la agnoskite brilaj tamen tro konkretaj revajhoj de Fuselio. Unu el la fantasmagoriaj konceptajhoj de mia amiko, partoprenantan malpli rigide en la spirito de abstraktado, mi penadu priskribi, kvankam nur ombrakopie, en vortoj. Malgranda pentrajho bildigis la internajhon de ege longa kaj ortangula volbo au tunelo, kun malaltaj muroj, glataj, blankaj, seninterrompaj, senaparataj. Kelkaj akcesoraj trajtoj de la desegnajho bone agis por komprenigi ke chi tiu elfosajho situas je ege profunda distanco sub la surfaco de la tero. Nenia elirejo videblis en iu ajn parto de ties vasta etendajho, kaj vidighis nenia torcho nek alia artefarita lumfonto; tamen tajdego de intensaj radioj transrulighis chie kaj banis la tutajhon en makabra kaj maldeca pompo. Mi jhus parolis pri tiu morba stato de la audnervo kiu netolerebligis al la suferanto chiun muzikon, krom kelkaj efektoj de kordinstrumentoj. Estis, eble, la mallarghaj etendoj al kiuj li sin limigis sur la gitaro kiuj naskigis, grandaparte, la fantazian karakteron de liaj prezentadoj. Sed la arda _facileco_ de liaj _improvizadoj_ maleksplikeblis. Ili fontis, vershajne, kaj en la notoj kaj en la vortoj de liaj strangaj fantaziajhoj (char ne malofte li sin akompanis per vortrimaj improvizajhoj) el tiuj intensaj mensaj sinatento kaj koncentrado kiujn mi menciis antaue, observeblajn, lau mia dirajho, nur dum apartaj momentoj de la plej alta artefarita ekscitigho. La vortojn de unu el tiuj rapsodioj mi facile memoras. Ghi imponis al mi des pli forte, eble, tia kian li ghin havigis al mi, char en la suba au mistika fluo de ties signifo mi kredis percepti, kaj je la unua fojo, plenan konscion che Ushero pri la shancelighado de lia altnivela racio sur ties trono. La versoj, kiuj titolighis "La Hantita Palaco," tekstis proksimume, se ne lauvorte, jene: I En la plej verda el niaj valoj, De bonaj angheloj enloghata, Foje bela kaj eleganta palaco-- Radianta palaco--levis la kapon. En la dominio de monarko Penso-- Ghi staris tie! Neniam serafo etendis flugilon Super teksajho ech duone tiel bela. II Standardoj flavaj, gloraj, orkoloraj, Sur ties tegmento flirtis kaj shvebis; (Tio--chio tio--okazis en la antikva Tempo de multantauaj tagoj) Kaj chiu delikata venteto kiu lantis, En tiu dolcha tiamo, Lau la remparoj, plumhava kaj pala, Foriris estighinte flugilhava odoro. III Vagpromenantoj en tiu felicha valo Tra du brillumaj fenestroj vidis Spiritojn movighantajn muzike Lau bone agordita liutlegho, Chirkau trono, kie sidante (Nova Porfirio!) En majesteco konforma kun lia gloro, Videblis la estro de la regno. IV Kaj tute perl- kaj rubenbrila Estis la bela palacopordego, Tra kiu alvenis fluante, fluante, fluante Kaj senchese scintilante, Ehhoaro kies sola placha Tasko estis laudkanti, En vochoj de supera beleco, La spriton kaj la saghecon de sia rego. V Sed malicajhoj, en roboj de malghojo, Atakis la altan bienon de la monarko; (Ho, ni lamentu, char neniam nova mateno Tagighos super li, chagrenito!) Kaj, chirkau lia loghejo, la gloro Kiu rughighis kaj ekfloris Estas nur malhele memorita legendo Pri enterigitaj tempoj. VI Kaj hodiauaj vojaghantoj en tiu valo, Tra la rughlumaj fenestroj, vidas Vastajn formojn kiuj movighas fantazie Lau disonanca melodio; Dum, kvazau rapida makabra rivero, Tra la pala pordego, Malbelega estajharo elhastas senchese, Kaj ridas--sed ne plu ridetas. Mi bone memoras ke sugestoj estigitaj de tiu balado nin kondukis en pensvojon sur kiu evidentighis opinio de Ushero kiun mi mencias malpli pro ties noveco (char aliaj homoj tiel opiniis) ol pro la persisto kun kiu li ghin proponis. Tiu opinio, en ties ghenerala formo, asertis la sensivecon de chiuj vegetajhoj. Sed, en lia malbonordita fantazio la opinio alprenis pli audacan karakteron kaj transpashis, en kelkaj kondichoj, en la regnon de aferoj neorganikaj. Mankas al mi vortoj por esprimi la tutan etendon au la sinceran _entuziasmon_ de lia konvinko. La kredo tamen rilatis (kiel mi sugestetis antaue) al la grizaj shtonoj de la loghejo de liaj antaupatroj. La kondichoj de la sensiveco plenumighis, li imagis, en la aranghsistemo de tiuj shtonoj--en la ordo lau kiu ili estis apudmetitaj, kaj ankau en tiu de la multaj fungoj sternitaj sur ili kaj de la putrintaj arboj chirkaustarantaj--antau chio en la longtempa seninterrompa dauro de tiu arangho kaj en ties duobligo en la trankvilaj akvoj de la lageto. La indicaro--la indicaro pri tiu sensiveco--videblis, li diris, (kaj chi tie mi eksaltetis dum li parolis) en la iompostioma tamen neprega kondensado de propra atmosfero ilia chirkau la akvoj kaj la muroj. La rezulto elmontrighis, li aldonis, en tiu silenta, tamen ghenega kaj terura influo forminta dum jarcentoj la sortojn de lia familio, kaj farinta de _li_ tion kion mi vidis--tion kio li nun estis. Komentadon tiaj opinioj malbezonas kaj neniajn komentojn mi faru. Niaj libroj--la libroj konsistingintaj dum jaroj ne malgrandan parton de la mensa ekzisto de la malsanulo--nepre taugis, kiel oni rajtas supozi, al tiu fantoma karaktero. Ni kunstudis atentege verkojn kiel _Verdverdo kaj Verdflavo_ de Graseto; _Belfegoro_ de Makjavelio; _Chielo kaj Infero_ de Svedenborgo; _La Subtera Vojagho de Nikolao Klimo_ de Holbergo; _Kiromancio_ de Roberto Fludo, tiun de Johano de Indaghineo, kaj tiun de Delachambro; _Vojagho en la Bluan Distancon_ de Tiko, kaj _Urbo de la Suno_ de Kampanelo. Nia plej shatata volumo estis malgranda oktava eldono de _Directorium Inquisitorium_, de la Dominikano Ejmeriko de Ghirono; kaj estis partajhoj de _Pomponius Mela_, pri la malnovaj afrikaj satirusoj kaj egiptajhoj super kiuj Ushero sidis en primeditado dum horoj. Plejmulte plachis al li tamen tralegi precipe raran kaj kuriozan libron en kvartaj gotikajhoj--manlibron de forgesita eklezio--_Vigiliae Mortuorum Chorum Ecclesiae Maguntinae_. Mi malsukcesis malpensi pri la sovagha ceremoniaro de tiu verko kaj ties probabla influo sur la hipokondriulon kiam, iun vesperon, dirinte abrupte al mi ke Damo Madelino ne plu ekzistas, li deklaris sian intencon konservi shian kadavron dum du semajnoj (antau ties fina enterigo) en unu el la multaj keloj situantaj interne de la chefmuroj de la konstruajho. La praktikan kialon tamen por tiu malkutima procedo mi pensis malhavi la rajton kontraustari. Kondukis la fraton al tiu decido (tiel li diris al mi) lia konsiderado pri la malkutima karaktero de la malsano de la mortinto, kelkaj maldiskretaj kaj avidaj demandoj flanke de shiaj kuracistoj, kaj la fora kaj malkashita loko de la familia tombejo. Mi malneu ke, rememorante la sinistran mienon de la homo kiun mi renkontis sur la shtuparo en la tago de mia alveno che la domo, mi sentis nenian deziron malaprobi kion mi taksis plej favore maldanghera kaj neniel kontraunatura antauzorgo. Responde al la peto de Ushero, personamane mi helpis lin aranghi la provizoran entombigon. Kiam la kadavro ekestis en la cherko, ni ambau, kaj nur ni, ghin alportis al ties ripozejo. La kelo en kiu ni ghin deponis (kaj kiu dum tiom longa tempo restintis en fermado ke niaj torchoj, duonsufokite en ghia prema atmosfero, disponigis al ni malmultan oportunon por kontrolado) estis malgranda, malseka kaj nepre malhavis rimedon per kiu enirigi lumon; lokighante, je granda profundeco, neprege sub tiu parto de la konstruajho kiun enestis mia persona chambraro. Ghi plenumis, vershajne, en foraj feudaj epokoj, la malbonegan rolon de karcero kaj, en postaj tagoj, tiun de deponejo por pulvo au alia ege bruliva materio, char parto de ties planko, kaj la tuta internajho de longa arkopasejo tra kiu ni ghin atingis, estis zorge tegita je kupro. La pordego, farite el masiva fero, estis simile shirmita. Ghia pezego faris malkutime akutan raspan sonon dum ghi movighis sur siaj charniroj. Subenmetinte nian malghojigan sharghon sur stablojn en tiu regiono de hororo, ni iom flankenturnis la ankorau malshraubitan kovrilon de la cherko kaj rigardis la vizaghon de la enloghanto. Rimarkinda simileco inter frato kaj fratino nun je la unua fojo altiris mian atenton; kaj Ushero, diveninte eble miajn pensojn, elmurmuris kelkajn vortojn informantajn ke la mortinto kaj li estis geghemeloj kaj ke chiam ekzistis inter ili simpatioj de apenau komprenebla karaktero. Niaj rigardoj restis tamen malmultlonge sur la virino--char maleblis shin rigardi senmire. La malsano tiel entombiginta shin en la pleneco de la juneco, postlasis, kiel ofte okazas en chiuj malsanoj de ege katalepsia karaktero, la similajhon de pala rughigho sur la brusto kaj la vizagho, kaj sur la lipoj tiun suspektinde lantan rideton kiu estas tiel terura en la morto. Ni remetis kaj shraubfiksis la kovrilon kaj, shlosinte la feran pordegon, sekvis nian vojon, penadege, ghis la apenau malpli malgajajn chambrarojn de la supra parto de la domo. Kaj nun, post kelkaj tagoj de amara lamentado, videbla shanghigho agis sur la trajtojn de la mensa malsano de mia amiko. Lia kutima maniero malaperis. Siajn ordinarajn okupojn li malatentis au forgesis. Li vagiradis de chambro al chambro kun hasta, malkonstanta kaj sencela pasho. La paleco de lia vizagho alprenis, se tiajho eblas, pli makabran koloron--sed la lumeco de liaj okuloj nepre estingighintis. La antaue malofta rauketeco de lia vocho ne plu audighis; kaj tremega vibradeto, kvazau kauzite de nepra teruro, karakterizis seninterrompe lian eldiradon. Estis momentoj, efektive, kiam mi pensis ke lia senchese agitata menso baraktas sub la pezo de iu premega sekreto por malkovri kiun li penadas naskigi la bezonatan kuraghon. Alifoje mi devis konkludi ke chio nur fontas el la malklarigeblaj kapricoj de la frenezio, char mi vidis lin spektadi malplenejojn dum horoj, en pozo de la plej profunda atento, kvazau auskultante iun imagan sonon. Malmirinde estas ke lia kondicho min teruris--min infektis. Mi sentis supervenketi min, shtelpashe sed konstantaritme, la sovaghajn influojn de liaj personaj fantaziaj tamen imponegaj superstichoj. Estis precipe, kiam mi enlitighis malfruhore en la nokto de la sep-oka tago post kiam ni deponis Damon Madelinon en la karceron, ke mi spertis la plenan potencon de tiaj sentoj. La dormo malkonsentis alproksimighi mian liton--dum pli kaj pli forlantis la horoj. Mi penadis nuligi per logika rezonado la nervozecon kiu min regis. Mi strebis kredi ke pri granda parto, se ne pri la tutajho de tio kion mi sentis, respondecas la mistifika influo de la morna meblaro de la chambro--la malhelaj kaj chifonigitaj drapajhoj kiuj, torture ekvigligite far la spirado de levighanta shtormo, shancelighis maltrankvile tien kaj reen sur la muroj kaj susuris malcerte inter la ornamajhoj de la lito. Sed miaj klopodoj vanis. Malbridebla tremado invadis iom post iom mian korpon; kaj, finfine, sur mian koron mem sidighis inkubo de nepre senkiala timo. Forskuante tion per anhelo kaj luktogesto, mi min levis sur la kusenoj kaj, sincerege fiksrigardante la intensan malhelon de la chambro, auskultis--mi malscias la kialon, sed instinkta spirito min instigis--kelkajn mallautajn kaj malklarajn sonojn devenantajn, tra la pauzoj de la shtormo, kaj je longaj intertempoj, mi malsciis de kie. Supervenkite de intensa sento de hororo, neklarigebla kaj netolerebla, jhethaste mi vestighis (char mi pensis ne plu povi dormi dum la nokto) kaj strebis min eligi el la lamentinda kondicho en kiun mi falintis, per rapida chirkaupromenado, tien kaj reen, en la chambraro. Mi plenumis nur kelkajn chirkauiradojn en tiu maniero kiam malpeza pashsono sur najbara shtuparo min atentigis. Baldau mi ghin rekonis kiel tiun de Ushero. La sekvintan momenton li frapsonis, kun delikata tusho, che mia pordo kaj eniris, portante lampon. Lia vizagho estis, kiel kutime, kadavre pala--sed aldone enestis lian rigardon speco de freneza ghojego--en lia tuta konduto vidighis speco de vershajne retenita _histerio_. Lia maniero min konsternegis--sed io ajn prefereblis al la soleco kiun mi tolerintis dum tiom longa tempo, kaj mi ech antaughuis lian kuneston kiel konsolon. "Kaj chu vi ghin ne vidis?" li diris abrupte, chirkaurigardinte fikse en silento dum kelkaj momentoj--"chu tial vi ne vidis ghin?--nu, atendu! ghin vi ja vidos." Tiel parolinte, kaj zorge shirminte sian lampon, li hastis al unu el la fenestroklapoj kaj jhetgeste malfermis ghin libere antau la shtormo. La impeta kolerego de la eniranta vento preskau nin levis de sur la piedoj. Temis, efektive, pri shtorma tamen severe bela nokto, nokto sovaghe aparta pro sia teruro kaj sia beleco. Vershajne kirlventego kunamasigintis sian potencon en nia chirkauejo; char okazis oftaj kaj fortegaj shanghighoj de la blovdirekto de la vento; kaj la preterkutima denseco de la nuboj (kiuj pendis tiel malsupre ke ili premis la turetojn de la domo) ne malhelpis nin percepti la vivecan viglecon je kiuj ili flugis de chiuj punktoj unuj kontrau la aliajn, sen foriri en la distancon. Mi diras ke ech ilia preterkutima denseco ne malhelpis nin percepti tion--tamen ni ghuis nenian ekvidon pri la luno au la steloj--nek okazis iu ajn ekbrilo de fulmo. Sed la subaj surfacoj de la enormaj kunamasoj de agitita vaporo, aldone al chiuj surteraj objektoj nin proksime chirkauantaj, ardis en la kontraunatura lumo de malklare scintila kaj klare videbla gasa elspirajho kiu chirkaupendis kaj vualis la domegon. "Vi malrigardu--vi nepre malrigardu tion!" mi diris, tremegante, al Ushero, dum mi lin kondukis, kun delikata perforto, de la fenestro ghis segho. "Chi tiuj aperajhoj, kiuj vin konsternas, estas nur ne malkutimaj elektraj fenomenoj--au povas esti ke ilia makabra naskigho fontas el la fetora miasmo de la lageto. Ni fermu tiun klapon; la aero estas malvarmiga kaj minacas vian korpon. Jen estas unu el viaj plej shatataj aventurromanoj. Mi legu kaj vi auskultu; kaj tiel kune ni forpasigu chi tiun teruran nokton." La antikva volumo enmanigita de mi estis _Freneza Rendevuo_ de Kavaliro Lanceloto Kaningo; sed pli por maltauga sherco ol por serioza aserto mi nomis ghin plej shatata libro de Ushero; char, efektive, ghia maldeca kaj senimaga longeco enhavis malmulton povantan interesi la altan kaj spiritan idealecon de mia amiko. Ghi estis tamen la sola chemana libro; kaj mi nutris svagan esperon ke en la ekstremismo mem de la malsaghajho kiun mi deziris legi (char la historio de mensaj malsanoj plenas je similaj anomalioj) trovos malstrechighon la ekscitigho nun agitanta la hipokondriulon. Se mi kuraghintus taksi la situacion, efektive, lau la freneza trostrechita mieno de entuziasmo kun kiu li auskultis, au shajnigis auskulti, la vortojn de la rakonto, eble mi rajtintus min gratuli pri la sukceso de mia procedo. Mi alvenintis tiun bone konatan parton de la rakonto kie Etelredo, heroo de la Rendevuo, malsukcesinte peti pacan eniron en la loghejon de la ermito, entreprenas eniri perforte. Chi tie, oni memoru, la rakonto tekstas jene: "Kaj Etelredo, kiu havis nature kuraghan koron kaj kiu estis nun des pli forta pro la potenco de la vino kiun li trinkintis, ne plu prokrastis alparoli la ermiton, kiu havis, verdire, obstinan kaj malican karakteron, sed, sentante la pluvon sur siajn shultrojn, kaj timante pligrandighon de la shtormo, levis senhezite sian klabon, kaj, per batoj, rapide faris malfermajhon por sia gantita mano en la lignajhoj de la pordo; kaj nun tirante fortege, li tiel fendis kaj frakasis kaj disigis chion ke la bruo de la seka kaj kavsona ligno forsendis ehhoan alarmsignalon en la tutan arbaron." Je la fino de tiu frazo mi eksaltetis kaj, dum momento, pauzis; char shajnis al mi (kvankam tujege mi konkludis ke mia ekscitita fantazio min trompis)--shajnis al mi ke, el iu forega parto de la domego atingis, malklare, miajn orelojn, io povanta esti, en sia preciza simileco de karaktero, la ehhado (tamen sufokita kaj mallauta, kompreneble) de la krak- kaj frakassonoj mem kiujn Kavaliro Lanceloto tiom zorgadetale priskribis. Estis, sendube, nur la koincido kiu fikstenis mian atenton; char, inter la klakado de la fenestroklapoj kaj la kutimaj kunmiksitaj bruoj de la ade plifortighanta shtormo, la sono enhavis en si mem nenion, certe, rajtantan min interesi au perturbi. Mi daurigis la rakonton: "Sed la brava championo Etelredo, nun trairinte la pordon, ege kolerighis kaj mistifikighis perceptante nenian signon pri la malica ermito; sed, anstataue, renkontante drakon de skvama kaj granddimensia aspekto kaj fajra lango, sidantan en gardpozo antau palaco de oro, kun planko de arghento; kaj sur la muro pendis shildo de brila latuno surportanta tiun surskribon: Konkerinto estas kiu chi-tien eniras; Gajnos la shildon kiu pereigos la drakon; kaj Etelredo levis la klabon kaj frapis la kapon de la drako, kiu falis antau li, kaj liveris sian pestan spiradon kun shirkriego tiel terura kaj rauka, kaj krome tiel penetranta, ke Etelredo sentis la deziron manfermi la orelojn kontrau ties timigega bruo, kies ekvivalento neniam antaue audighis." Chi tie denove mi pauzis abrupte, kaj spertis nun senton de sovagha mirego--char nepre maleblis dubi, en la nuna kazo, ke efektive mi audis (kvankam el kiu direkto ghi fontis mi malsukcesis diri) mallautan kaj shajne foran, tamen raukan, dauran kaj preterkutiman kri- au gratsonon--la nepran ekvivalenton de tio kion mia imago jam naskigis por la kontraunatura kriego de la drako tia kian priskribis la rakontisto. Premite, kiel mi ja estis, je la okazo de la dua kaj eksterordinarega koincido, far mil kontraustarantaj sensacoj, en kiuj superis miro kaj terurego, mi retenis tamen sufichan spiritopretecon por eviti eksciti, per iu ajn komento, la sentivan nervozecon de mia kunestanto. Mi nepre malcertis chu li rimarkis la koncernajn sonojn; kvankam, efektive, dum la lastaj kelkaj minutoj okazis stranga shanghigho en lia konduto. De pozicio alfrontinta la mian, iom post iom li chirkaumovis sian seghon ghis ghin postenigi en alfrontado al la chambropordo; tial mi ghuis nur duonvidon pri liaj trajtoj kvankam mi konsciis ke liaj lipoj tremetas, kvazau en neaudebla murmurado. Lia kapo falintis sur sian bruston--sed mi certis ke li ne estas en la dormo, pro la largha kaj rigida malfermajho de la okulo kiam mi ekvidetis ghin en profilo. La emocio de lia korpo, cetere, malakordis kun tiu pensado--char li shancelighis de flanko al flanko kun delikata tamen konstanta kaj senshangha svingado. Rapide konsciinte pri chio tio, mi reprenis la rakonton de Lanceloto, kiu tekstis jene: "Kaj nun la championo, eskapinte el la terura furiozo de la drako, pripensante la latunan shildon kaj la rompon de la charmo ghin surkushanta, forigis la kadavron de sur la vojo antau si kaj alproksimighis kuraghe trans la arghentan pavimon de la kastelo ghis la muro kie pendis la shildo; kiu verdire ne atendis lian finalvenon, sed sin faligis che liaj piedoj sur la arghentan plankon kun grandega kaj sonorega bruacho." Tujege post kiam tiuj silaboj trapasis miajn lipojn--kvazau efektive en tiu momento latuna shildo falis peze sur arghentan plankon--mi perceptis distingan, kavsonan, metalan kaj sonoregan, sed shajne dampitan reehhadon. Entute maltrankviligite, mi starighis eksalte; sed la konstanta sinlulado de Ushero dauris seninterrompe. Mi alhastis la seghon sur kiu li sidis. Lia rigardo estis fiksfleksita antau li kaj tra lia tuta vizagho regis shtona rigideco. Sed, dum mi metis la manon sur lian shultron, forta tremego skuis lian tutan korpon; malsaneca rideto tremetis chirkau liaj lipoj; kaj mi vidis ke li parolas en mallauta, hasta, galimatia murmurado, kvazau malkonsciante pri mia cheesto. Klinighante proksime super li, finfine mi komprenis la teruran signifon de liaj vortoj. "Malaudi ghin?--tute kontraue, mi ja audas ghin kaj jam antaue ghin audis. De longaj--longaj--longaj--multaj minutoj, multaj horoj, multaj tagoj, mi audas ghin--tamen mi malkuraghis--ho, kompatu min, mizeran mizerulon kiu mi estas!--mankis al mi la kuragho--mankis la _kuragho_ ekparoli! _Ni entombigis shin viva!_ Chu mi ne diris ke miaj sensoj estas akutaj? Mi _nun_ diru al vi ke mi audis shiajn unuajn malfortajn movighojn en la kava cherko. Mi audis ilin--antau multaj, multaj tagoj--tamen mankis al mi la kuragho--_mankis la kuragho ekparoli_! Kaj nun--hodiaunokte--Etelredo--ho! ho!--la rompo de la pordo de la ermito, kaj la mortokriego de la drako, kaj la sonorego de la shildo!--ni diru, anstataue, la frakaso de shia cherko kaj la grincado de la feraj charniroj de la karcero kaj shiaj baraktoj interne de la latuntegita arkopasejo de la kelo! Ho, kien mi forrapidu? Chu baldauege shi ne aperos chi tie? Chu shi ne hastas por riprochi min pri mia senkonsiderado? Chu mi ne audis shiajn pashojn sur la shtuparo?--Chu mi ne perceptas tiun pezan kaj teruran batadon de shia koro? FRENEZULO!" Chi tie li saltstarighis furioze, elkriegante siajn silabojn, kvazau en la strebado li rezignus sian animon. "FRENEZULO! MI DIRAS AL VI KE SHI NUN STARAS ALIFLANKE DE LA PORDO!" Kvazau en la preterhoma energio de lia eldiro eltrovighis la potenco de iu sorcho--la grandegaj antikvaj paneloj kiujn la parolinto indikis pergeste, malfermis malrapide, en tiu momento, siajn pezegajn kaj ebonajn makzelojn. Tio estis la faro de la hastega ekblovo--sed tiam ekstere de tiuj pordoj ja staris la alta kaj envolvita figuro de Damo Madelino de Ushero. Estis sango sur shiaj blankaj roboj kaj la indicoj de kruela luktado sur chiu hautero de shia marasmigita framo. Dum momento shi restis tremante kaj shancelighante de flanko al flanko sur la sojlo, tiam, kun mallauta ghemanta krio, enfalis pezege sur la korpon de sia frato kaj en siaj perfortaj kaj nun finaj mortodoloregoj, lin faligis surplanken, kadavron kaj viktimon de la teruroj kiujn li antautimis. El tiu chambro kaj el tiu domego mi fughis konsternigite. La shtormo daure agis kun sia tuta furiozo dum mi min trovis transiranta la malnovan digvojon. Subite pafiris lau la vojo sovagha lumo kaj mi turnighis por vidi de kie devenis tiel malkutima brilego; char restis malantau mi nur la vasta domo kaj ties ombroj. La brilego fontis el plena, subighanta, sangorugha luno kiu nun scintilis klarege tra tiu antaue apenau videbla fendigho kiu, lau mia pli frua priskribo, etendighis ekde la tegmento de la konstruajho, en zigzaga direkto, ghis ties bazo. Dum mi spektadis, tiu fendigho plilarghighis rapidege--sentighis feroca ekspiro de la kirlvento--la tuta orbo de la satelito aperis subite antau mia rigardo--mia cerbo shancelighis dum mi vidis disighi hastege la potencajn murojn--audighis longa tumulta kriegado kvazau la sono de mil akvoj--kaj la profunda kaj mucida lageto che miaj piedoj fermighis moroze kaj silente sur la eroj de "USHERO-DOMO." NOVELOJ DE USONAJ VERKISTOJ Esperantigitaj de EDWIN GROBE kaj Haveblaj che ELNA LIBROSERVO P.O. Box 1129, El Cerrito, CA 94530, Usono ALCOTT, LOUISA MAY: MIA KONTRABANDULO ANDERSON, SHERWOOD: TRI NOVELOJ ("La Morto en la Arbaro," "La Reveno," "La Perdita Romano") FITZGERALD, F. SCOTT: LA DIAMANTO TIEL GRANDA KIEL RIC-HOTELO HAWTHORNE, NATHANIEL: TRI NOVELOJ ("La Eksperimento de D-ro Hejdegero," "La Nigra Vualo de la Pastoro," "Juna Bonulo Brauno") IRVING, WASHINGTON: LA LEGENDO DE DORM-VALETO IRVING, WASHINGTON: TRI NOVELOJ ("Ripo van-Vinklo," "Al la Leganto," "Aventuro de la Germana Studento") JAMES, HENRY: LA TURNO DE LA SHRAUBO (en tri libretoj: I, II, III) POE, EDGAR ALLAN: LA FALO DE USHERO-DOMO POE, EDGAR ALLAN: LA MURDOJ DE KADAVREJO-STRATO POE, EDGAR ALLAN: TRI NOVELOJ ("La Barelo de Amontilado," "La Denuncema Koro," "Manuskripto Trovita en Botelo") TWAIN, MARK: TRI CETERAJ NOVELOJ ("La Amaventuro de la Eskimoa Fraulino," "Kanibalismo en la Vagonoj," "Bonshanco") TWAIN, MARK: TRI NOVELOJ ("Konfeso de Mortanto," "La Fifama Saltanta Rano de Kalavero-Konteo," "La Rakonto pri la Malbonkonduta Knabeto") WHARTON, EDITH: ALIAJ TEMPOJ WHARTON, EDITH: LA LONGA DAURO End of the Project Gutenberg EBook of La Falo de Ushero-Domo, by Edgar Poe *** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LA FALO DE USHERO-DOMO *** ***** This file should be named 17425.txt or 17425.zip ***** This and all associated files of various formats will be found in: http://www.gutenberg.org/1/7/4/2/17425/ Produced by Robert L. Read, William Patterson and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Updated editions will replace the previous one--the old editions will be renamed. Creating the works from public domain print editions means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. They may be modified and printed and given away--you may do practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution. *** START: FULL LICENSE *** THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase "Project Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg-tm License (available with this file or online at http://gutenberg.org/license). Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm electronic works 1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. 1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic works. See paragraph 1.E below. 1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is in the public domain in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. 1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country outside the United States. 1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: 1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed: This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org 1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived from the public domain (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. 1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work. 1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. 1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg-tm License. 1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. 1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. 1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided that - You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm works. - You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work. - You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg-tm works. 1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. 1.F. 1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread public domain works in creating the Project Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment. 1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE. 1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem. 1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. 1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions. 1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life. Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state's laws. The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered throughout numerous locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation's web site and official page at http://pglaf.org For additional contact information: Dr. Gregory B. Newby Chief Executive and Director gbnewby@pglaf.org Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide spread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS. The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit http://pglaf.org While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate. International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: http://pglaf.org/donate Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition. Most people start at our Web site which has the main PG search facility: http://www.gutenberg.org This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.